٢٠٢٦‘یه یڭی بر صاييله، عین استقامتی قورویان بر نیتله كیردك. زمان خيزله دگیشسه ده كچمشڭ دیلی و بلكەلري، بوكونی آڭلامق ایچون حالا كوچلی امكانلر صونویور. عثمانلی توركجەسی اگیتیمی، یالڭزجه اسكی متنلري اوقومق دگل؛ بوكونڭ مسئلەلريني تاریخی حافظه أوزرندن یڭیدن دوشونەبيلمه بجريسيدر. دركيمز، یڭی دونمده ده عثمانلی توركجەسی اگيتيملرينه دوام ایدركن، كونجل مسئلەلرله كچمشي بولوشديران یازیلر و بلكەلر نشر ايتمەيي سورديرەجكدر. بو صاييمزده عثمانليده انفلاسیون مسئلەسنه تماس ایدن بعض بلكەلره یر ویردك. فیآت آرتيشلري، پاره قیمتندەكی دوشوش، كچیم صیقینتیسی و دولتڭ آلدیغی تدبیرلر، بوكون اولدیغی كبی كچمشده ده طوپلومڭ تمل مسئلەلري آراسندەيدي. بلكەلر، اقونومیك صورونلرڭ سادەجه مالی دگل؛ صوسیال عدالت و قامو دوزنيله برلكده دگرلنديريلديگني آچیقجه اورتەیه قویویور. آماجمز، بو متنلري بوكونڭ اوقويوجيسنه ”كچمشده ده یاشانمش“ دییەرك صونمق دگل؛ كچمشڭ تجربەسني بوكونڭ صورولريله یان یانه كتيرەبيلمكدر. ميلادي یڭی سنەده ده بلكه مركزلی، كونجل مسئلەلرله ارتباطلي دوسيەلرله؛ كچمشله بوكون آراسنده صحیح بر باغ قوران یایین آڭلايشمزي سورديرمەيه دوام ایدەجگز.2026’ya yeni bir sayıyla, aynı istikameti koruyan bir niyetle girdik. Zaman hızla değişse de geçmişin dili ve belgeleri, bugünü anlamak için hâlâ güçlü imkânlar sunuyor. Osmanlı Türkçesi eğitimi, yalnızca eski metinleri okumak değil; bugünün meselelerini tarihî hafıza üzerinden yeniden düşünebilme becerisidir. Dergimiz, yeni dönemde de Osmanlı Türkçesi eğitimlerine devam ederken, güncel meselelerle geçmişi buluşturan yazılar ve belgeler neşretmeyi sürdürecektir.Bu sayımızda Osmanlı’da enflasyon meselesine temas eden bazı belgelere yer verdik. Fiyat artışları, para kıymetindeki düşüş, geçim sıkıntısı ve devletin aldığı tedbirler, bugün olduğu gibi geçmişte de toplumun temel meseleleri arasındaydı. Belgeler, ekonomik sorunların sadece mali değil; sosyal adalet ve kamu düzeniyle birlikte değerlendirildiğini açıkça ortaya koyuyor.Amacımız, bu metinleri bugünün okuyucusuna “geçmişte de yaşanmış” diyerek sunmak değil; geçmişin tecrübesini bugünün sorularıyla yan yana getirebilmektir. Miladi yeni senede de belge merkezli, güncel meselelerle irtibatlı dosyalarla; geçmişle bugün arasında sahih bir bağ kuran yayın anlayışımızı sürdürmeye devam edeceğiz.

انسان، كائناتڭ اڭ قیمتلی میوه سی و اونی یاراتان قدرتڭ اڭ نازلی و اڭ دگرلی مخاطبی اولدیغنی معراج ایله ادراك ایتمشدر. معراج، انسانڭ كوچك و أونمسز بر وارلق اولمدیغنی؛ عكسنه بتون وارلق دوزننڭ أوزنده یر آلان بر آڭلام طاشیدیغنی اعلان ایدر. بو حقيقتله انسان، جن و دیگر مخلوقاتڭ اوڭنه كچيريلمش؛ دگر و شرف باقیمندن أوستون بر مقامه یوكسلتیلمشدر. حالبوكه انسان، ظاهرًا باقیلدیغنده ضعیف بر جانليدر. عمری قیصه، كوجی صینیرلی، غائب و آیریلق آجيلريله چوریلی بر حیات سورر. هر آن یوق اولوش قورقوسیله یوز یوزه، هر آدیمده آیریلق ضربه سیله صارصیلان بر وارلقدر. فقط انسانڭ طاشیدیغی او یوكسك حقیقت، یعنی ایمان ایله مخاطب اولابیلمه سی، اللّٰهي طانييابيله جك بر عقله و سوه بيله جك بر قلبه صاحب اولمسی، امانتی یوكلنمسی و ابدیته آدای بر روحله یاراتیلمش اولمسی، اونی بر آنده أویله بر مرتبه یه چيقاريركه، كائناتڭ بتون موجوداتی أوزرنده شرفلی بر مقام قزاندیرر. بو مقام، انسانه تعریف ایدیلمسی زور بر سوینچ و بویوك بر موتلولق ویرر. شویله كه: صیره دن بر انسانه، “سن یوكسك بر رتبه یه ايريشدڭ” دینسه، كچیجی ده اولسه قلبی سوینجله طولار. اویسه بو سوینچ، فانیدر و قیصه بر زمانله صینیرلیدر. فقط فانی، عاجز و هر كون آیریلق ضربه لری یيین بیچاره انسانه بردن دینیلسه كه: “سن، أبدی و هیچ بیتمه ین بر مملكته دعوتليسڭ. اوراده، مرحمتی و اكرامی صوڭسز اولان رحمانڭ رحمتی ایچنده یاشایاجقسڭ. خیالڭ سرعتیله، روحڭڭ كنیشلگنده، عقلڭڭ سربست طولاشيمنده و قلبڭ بتون آرزولرینڭ كرچكلشدیگی بر عالمده، ملك و ملكوت ایچنده سیران ایده جك؛ قورقوسزجه، طویاسی یه وارلغی تماشا ایده جكسڭ. أوسته لك بو أبدی سعادت ایچنده، ربڭڭ جمالنی كورمه نعمتنه ده ايريشه جكسڭ.” ایشته انسانلغنی ييتيرمه مش، قلبی سونمه مش بر انسان، بویله بر مژده قارشوسنده قلبنڭ درينلكلرنده نه قدر جدّی، نه قدر درین و نه قدر صارصیجی بر سوینچ حس ایده جگنی قولایلقله تخیّل ایده بیلیر.İnsan, kâinatın en kıymetli meyvesi ve onu yaratan Kudret’in en nazlı ve en değerli muhatabı olduğunu Miraç ile idrak etmiştir. Miraç, insanın küçük ve önemsiz bir varlık olmadığını; aksine bütün varlık düzeninin özünde yer alan bir anlam taşıdığını ilan eder. Bu hakikatle insan, cin ve diğer mahlûkatın önüne geçirilmiş; değer ve şeref bakımından üstün bir makama yükseltilmiştir.Hâlbuki insan, zahiren bakıldığında zayıf bir canlıdır. Ömrü kısa, gücü sınırlı, kayıp ve ayrılık acılarıyla çevrili bir hayat sürer. Her an yok oluş korkusuyla yüz yüze, her adımda ayrılık darbesiyle sarsılan bir varlıktır. Fakat insanın taşıdığı o yüksek hakikat, yani iman ile muhatap olabilmesi, Allah’ı tanıyabilecek bir akla ve sevebilecek bir kalbe sahip olması, emaneti yüklenmesi ve ebediyete aday bir ruhla yaratılmış olması, onu bir anda öyle bir mertebeye çıkarır ki, kâinatın bütün mevcudatı üzerinde şerefli bir makam kazandırır. Bu makam, insana tarif edilmesi zor bir sevinç ve büyük bir mutluluk verir.Şöyle ki: Sıradan bir insana, “Sen yüksek bir rütbeye eriştin” dense, geçici de olsa kalbi sevinçle dolar. Oysa bu sevinç, fânidir ve kısa bir zamanla sınırlıdır. Fakat fâni, aciz ve her gün ayrılık darbeleri yiyen biçare insana birden denilse ki: “Sen, ebedî ve hiç bitmeyen bir memlekete davetlisin. Orada, merhameti ve ikramı sonsuz olan Rahman’ın rahmeti içinde yaşayacaksın. Hayalin süratiyle, ruhunun genişliğinde, aklının serbest dolaşımında ve kalbin bütün arzularının gerçekleştiği bir âlemde, mülk ve melekût içinde seyran edecek; korkusuzca, doyasıya varlığı temaşa edeceksin. Üstelik bu ebedî saadet içinde, Rabbinin cemalini görme nimetine de erişeceksin.”İşte insanlığını yitirmemiş, kalbi sönmemiş bir insan, böyle bir müjde karşısında kalbinin derinliklerinde ne kadar ciddi, ne kadar derin ve ne kadar sarsıcı bir sevinç hissedeceğini kolaylıkla tahayyül edebilir.(31. Söz Miraç Risalesinden istifadeyle)

سرت قیش شرطلری، بوكون اولدیغی كبی عثمانلی دونمنده ده أوزللكله استانبولڭ كونده لك حیاتنده جدّی اقسامه لره یول آچابيلييوردي. قار ياغيشلرينڭ اوزون سورمه سی، دڭز اولاشيمنڭ طورمسی و بوغازڭ طوڭمسي احتمالی، شهرڭ ايصينمه و بسلنمه دوزننى طوغریدن اتكیله ین مسئله لردي. بو سببله، آیلر أوڭجه سندن، حتّي یاز موسمنڭ اورته لرندن اعتبارًا تدبیر آلينمه يه باشلانيردي. قیش، آنیدن قارشيلاشيلان بر موسم دگل؛ دولتڭ حساب ایدرك حاضرلاندیغی بر امتحان زمانيدي. استانبول خلقنڭ قیش بوینجه یاقاجق و ییه جك صیقینتیسی یاشامامسی ایچون یاپیلان حاضرلقلرڭ مركزی چوغی زمان اسكداردي. بوغازڭ طوڭمسي ویا دڭز اولاشيمنڭ اقسامه سي حالنده امین أوڭی و بشیك طاش ایله باغلانتينڭ كسیلمه سی، طوغریدن خلقڭ اكمك و یاقاجق تأميننه ضرر ویره جگی ایچون اولاشیم خطلرينڭ آچيقلغي حياتي كورولوردي. بو حسّاسیت، دولتڭ رسمی يازيشمه لرينه ده آچیقجه يانسيمشدر. ٢ تمّوز ١٥٧٥‘ده اسكدار قاضيسنه كوندریلن بر حكمده، قیش ایچون یترلی مقدارده اودون تأمین ایدیلمسی، بو اودونڭ نقليه سنڭ صاغلانمسي و صاتیش فيآتلرينڭ قونترول آلتنده طوتولمه سی أمر ایدیلمشدر. آماچ هم فرصتجيلغڭ اوڭنه كچمك هم ده خلقڭ تمل احتیاجنی عادل بر شكلده قارشيلامقدي. بڭزر شكلده ١٥٧٣ ییلنده استانبول قائممقامي وزیر احمد پاشایه كوندریلن حكمده، شدّتلی قار ياغيشلري صیره سنده اكمك صیقینتیسی ياشانمامسي ایچون أوڭلملر آلینمه سی ايستنمش، أوزللكله فرونلرڭ طورومی یاقیندن تعقیب ایدیلمشدر. نقليه ده اولوشابيله جك صیقینتیدن طولایی شهرده كی فرونلره أوچ آیلق اون و مالزمه نڭ أوڭجه دن تأمین ایدیلمسی ده بو تدبيرلرڭ بر پارچه سيدي. بویله جه قار یوللری قپاتسه، دڭز طوڭسه بیله شهرده اكمك أورتيمنڭ اقسامامه سي هدفلنيردي. بو پلانلامه، عثمانلی شهر اداره سنڭ سورجي يوڭتمه اوداقليلغني كوسترمسی باقیمندن دقّت چكيجيدر. عثمانليده قیشله ایلكیلی دقّت چكن اويغولامه لردن بری ده قارڭ و بوزڭ دگرلنديريلمسيدي. ١٦نجی يوز ييلڭ صوڭلرنده عثمانلی طوپراقلرنده اسیر اولارق بولونان برتتنلي مايقيل، قیش آيلرنده یاغان قارڭ چوقورلره طولديرولديغني، أوزرينڭ صامانله أورتوله رك محافظه ایدیلدیگنی و یاز آيلرنده بوز اولارق صاتيلديغني قید ایدر. بو اويغولامه، هم اقلیم شرطلرینڭ اقونومیك بر امكانه دونوشديرولديگني هم ده شهر حیاتنڭ موسملر آراسی سوركليلكله دوشونولديگني كوستریر. قايناقلرڭ آقتارديغنه كوره استانبولڭ اڭ سرت قيشلرندن بری ١٦٢١ ییلنده ياشانمشدر. ٢٤ اوجاقدن ٨ شباطه  قدر آرالقسز یاغان قار، شهری تمامًا بیاضه بوروموش؛ بوغاز طوڭمش و اسكدار ایله باغلانتی كسیلمشدر. تاریخجی نعیما، ١٦٢٧ قیشنده یاشانان صوغوقلرده اسكداره  كچن يڭيچريلرڭ صقاللرينڭ بوز طوتدیغنی، قولاقلرینڭ صوغوقدن دويمديغني یازار. قیشڭ نه قدر سرت كچه جگی بيلينمسه بیله، احتیاطلی داورانمق دولت عقلنڭ تمل رفلكسيدي. بوڭا رغمًا عثمانلی خلقنڭ قیشه باقیشی یالڭزجه قورقو و اندیشه ایله صینیرلی دگلدی. سرت كچن قیشلر كیمی زمان اوغورسزلق اولارق يوروملانسه ده بول قار ياغيشنڭ بركت كتیره جگنه دائر اینانچ چوق داها يايغيندي. قار، زحمتڭ یاننده رحمتڭ ده اشارتی اولارق كورولوردي. حاصلی، عثمانليده قیش تدبیرلری، صوسیال عدالت و اقونومیك دنكه يي برلكده كوزتن بتونجول بر آڭلایشڭ صوڭوجيدي. قیش، تدبیرسز ياقه لانيلديغنده بر فلاكت؛ أوڭجه دن دوشونولديگنده ایسه يوڭتيله بيلير بر امتحان اولارق قبول ایدیلییوردی.Sert kış şartları, bugün olduğu gibi Osmanlı döneminde de özellikle İstanbul’un gündelik hayatında ciddi aksamalara yol açabiliyordu. Kar yağışlarının uzun sürmesi, deniz ulaşımının durması ve Boğaz’ın donması ihtimali, şehrin ısınma ve beslenme düzenini doğrudan etkileyen meselelerdi. Bu sebeple, aylar öncesinden, hatta yaz mevsiminin ortalarından itibaren tedbir alınmaya başlanırdı. Kış, aniden karşılaşılan bir mevsim değil; devletin hesap ederek hazırlandığı bir imtihan zamanıydı.İstanbul halkının kış boyunca yakacak ve yiyecek sıkıntısı yaşamaması için yapılan hazırlıkların merkezi çoğu zaman Üsküdar’dı. Boğaz’ın donması veya deniz ulaşımının aksaması hâlinde Eminönü ve Beşiktaş ile bağlantının kesilmesi, doğrudan halkın ekmek ve yakacak teminine zarar vereceği için ulaşım hatlarının açıklığı hayati görülürdü.Bu hassasiyet, devletin resmî yazışmalarına da açıkça yansımıştır. 2 Temmuz 1575’te Üsküdar kadısına gönderilen bir hükümde, kış için yeterli miktarda odun temin edilmesi, bu odunun nakliyesinin sağlanması ve satış fiyatlarının kontrol altında tutulması emredilmiştir. Amaç hem fırsatçılığın önüne geçmek hem de halkın temel ihtiyacını adil bir şekilde karşılamaktı. Benzer şekilde 1573 yılında İstanbul Kaymakamı Vezir Ahmed Paşa’ya gönderilen hükümde, şiddetli kar yağışları sırasında ekmek sıkıntısı yaşanmaması için önlemler alınması istenmiş, özellikle fırınların durumu yakından takip edilmiştir.Nakliyede oluşabilecek sıkıntıdan dolayı şehirdeki fırınlara üç aylık un ve malzemenin önceden temin edilmesi de bu tedbirlerin bir parçasıydı. Böylece kar yolları kapatsa, deniz donsa bile şehirde ekmek üretiminin aksamaması hedeflenirdi. Bu planlama, Osmanlı şehir idaresinin süreci yönetme odaklılığını göstermesi bakımından dikkat çekicidir.Osmanlı’da kışla ilgili dikkat çeken uygulamalardan biri de karın ve buzun değerlendirilmesiydi. 16. yüzyılın sonlarında Osmanlı topraklarında esir olarak bulunan Brettenli Michael, kış aylarında yağan karın çukurlara doldurulduğunu, üzerinin samanla örtülerek muhafaza edildiğini ve yaz aylarında buz olarak satıldığını kaydeder. Bu uygulama, hem iklim şartlarının ekonomik bir imkâna dönüştürüldüğünü hem de şehir hayatının mevsimler arası süreklilikle düşünüldüğünü gösterir.Kaynakların aktardığına göre İstanbul’un en sert kışlarından biri 1621 yılında yaşanmıştır. 24 Ocak’tan 8 Şubat’a kadar aralıksız yağan kar, şehri tamamen beyaza bürümüş; Boğaz donmuş ve Üsküdar ile bağlantı kesilmiştir. Tarihçi Naîmâ, 1627 kışında yaşanan soğuklarda Üsküdar’a geçen yeniçerilerin sakallarının buz tuttuğunu, kulaklarının soğuktan duymadığını yazar. Kışın ne kadar sert geçeceği bilinmese bile, ihtiyatlı davranmak devlet aklının temel refleksiydi. Buna rağmen Osmanlı halkının kışa bakışı yalnızca korku ve endişe ile sınırlı değildi. Sert geçen kışlar kimi zaman uğursuzluk olarak yorumlansa da bol kar yağışının bereket getireceğine dair inanç çok daha yaygındı. Kar, zahmetin yanında rahmetin de işareti olarak görülürdü.Hasılı, Osmanlı’da kış tedbirleri, sosyal adalet ve ekonomik dengeyi birlikte gözeten bütüncül bir anlayışın sonucuydu. Kış, tedbirsiz yakalanıldığında bir felaket; önceden düşünüldüğünde ise yönetilebilir bir imtihan olarak kabul ediliyordu.

عثمانلی اقتصاد تاریخنه باقیلدیغنده، انفلاسیون مسئله سي چوغی زمان مودرن قاوراملرله آچيقلانمه يه چاليشيلير. اویسه ١٦ نجی و ١٧ نجی يوز ييللرده یاشانان فیآت آرتيشلري، بوكونكی آڭلامده ”پاره باصمه“ ایله صینیرلی دگلدر. بو دونمده انفلاسيونڭ اڭ بلیركین یوزی، عثمانلینڭ پاره ایله امتحاننڭ مركزنده یر آلان تغشیش اويغولامسيدر. تغشیش، یالڭزجه تكنیك پاره عیاری دگل؛ بين الملل تجارت آغلري، كوموش آقیشی، صاواش فينانسماني و دولتڭ پییاسه اوزرنده كی صینیرلی حاكميتيله ایچ ایچه كچمش چوق قاتمانلی بر سورچدر. ١٦ نجی يوز ييلڭ صوڭ چار يكندن اعتبارًا عثمانلی دنیاسنده بليركينلشن انفلاسيونيست باصقيلرڭ آرقه سنده، كنيشله ين بر ايمپاراطورلغڭ دگیشن اقونومیك كرچكلري واردر. ١٥٨٠‘لردن اعتبارًا فيآتلرڭ يوكسلمسيله برلكده عثمانلی آقچه سنڭ دگری خيزله دوشمش، ١٧ نجی یوز ییل اورته لرینه كلیندیگنده آقچه یوزده اللیدن فضله دگر غائب ايتمشدر. بو سورچده دولتڭ اڭ صیق باش ووردیغی آراجلردن بری تغشیش اولمشدر. آنجق بو ترجیح، چوغی زمان بر سبب دگل، داها بویوك بر قريزڭ صوڭوجي اولارق اورته یه چیقمشدر. عثمانلييي تغشيشه زورلايان تمل دینامیك، یالڭزجه ایچ مالی صیقینتیلر دگلدر. جغرافی كشفلرله برلكده آمه ريقه دن آوروپه یه، اورادن ده عثمانلی پازارلرينه آقان بویوك مقدارده كي كوموش، پاره پيياسه لرينڭ دنكه سني كوكدن صارصمشدر. كوموش آرتیق ساده جه بر أودمه آراجي دگل، باشلی باشنه بر تجاری متاع حالنه كلمشدر. آوروپه دن كلن پاره لر، عثمانلی آقچه سنه قیاسله داها یوكسك كوموش ايچريگنه صاحبدي. بو طوروم، تجّارلره آربیتراژ امكانی صونمش؛ ایی پاره پيياسه دن چكيليركن، دوشوك عیارلی یعنی ”كوتو پاره“ تداولده قالمشدر. بویله جه فيآتلر یوكسلمش، انفلاسیون قالیجی حاله كلمشدر. تغشیش بو نقطه ده، عثمانلی يوڭتيمي ایچون هم بر صاوونمه رفلكسي هم ده بر دڭه مه آلانی اولمشدر. آقچه نڭ كوموش ايچريگنڭ دوشورولمسيله دولت، پییاسه ده كی كوموشی ضربخانه یه چكمگی و قونترول آلتنه آلمغی هدفله مشدر. فقط بو مداخله لر چوغی زمان ايستنن صوڭوجي ویرمه مشدر. چونكه ایمپاراطورلق جغرافيه سي كنيشدي؛ طوغو و باتی آراسنده فرقلی پاره اويغولامه لري واردی و بو طوروم كوموشڭ بر بولكه دن دیگرینه اقمه سنی انكلله مك بر یانه، داها ده تشویق ایدییوردی. صفوی جغرافیاسنده كوموشڭ داها دگرلی اولمسی، عثمانلینڭ طوغو ولايتلرندن كوموش قاچيشنى خيزلانديرمش؛ حلبدن بغداده، مصردن بصره یه قدر بر چوق مركزده پاره طارلغی باش كوسترمشدر. ١٥٨٥ تغشيشي، بو قريزڭ اڭ چارپیجی دونه مچلرندن بریدر. آقچه نڭ كوموش ايچريگي یاری یاری یه دوشورولمش، كوموشڭ آلتین قارشوسنده كی دگری رسمًا آشاغی چكيلمشدر. آماچ، آلتونی دگرلی قیلارق كوموشڭ طیشاری قاچيشنى أوڭله مكدي. نه واركه پییاسه بو قراره اويوم صاغلامامش، قلبزنلر و صرّافلر دوشوك عیارلی پاره لری چوغالتارق قريزي درينلشديرمشدر. صوڭوچده فيآتلر ایكی قاتنه چیقمش، عسكر و مأمور معاشلری اریمش، طوپلومسال حضورسزلق آرتمشدر. تغشیش، عثمانلی ایچون خیزلی بر چوزوم اولمقدن زیاده، یڭی صورونلري برابرنده كتیرن بر مداخله آراجي حالنه كلمشدر. ١٧ نجی يوز ييلڭ باشلرینه كلیندیگنده، عثمانلی يوڭتيمي تجربه يله شونی فرق ایتمشدر: فرقلی پاره بولگه لري، فرقلی عیارلر و سوركلی مداخله، قريزي چوزمه مكده؛ عكسنه درينلشديرمكده در. ١٦٠٠ ییلی جوارنده یاپیلان دوزنله مه لرله تك و ستاندارت آقچه اويغولامه سنه دونولمش، آلتین-كوموش پاريته سي آوروپه پيياسه لريله یڭیدن اویوملی حاله كتیریلمشدر. ضربخانه لرڭ صاییسنڭ آزالمسی و پاره پيياسه لرينڭ ساده لشمسي، انفلاسيونيست باصقينڭ ياواشلامه سنده اتكیلی اولمشدر. عثمانلی تجربه سي، انفلاسيونڭ ساده جه پاره مقداريله دگل، پاره یه دویولان كوگنله، پيياسه نڭ ياپيسيله و بطن الملل دنكه لرله شكللنديگني كوستریر. تغشیش بو حكایه ده هم بر سبب هم ده بر صوڭوچدر؛ ايمپاراطورلغڭ پاره ایله امتحاننڭ اڭ كورونور یوزیدر.Osmanlı iktisat tarihine bakıldığında, enflasyon meselesi çoğu zaman modern kavramlarla açıklanmaya çalışılır. Oysa 16. ve 17. yüzyıllarda yaşanan fiyat artışları, bugünkü anlamda “para basma” ile sınırlı değildir. Bu dönemde enflasyonun en belirgin yüzü, Osmanlı’nın para ile imtihanının merkezinde yer alan tağşiş uygulamasıdır. Tağşiş, yalnızca teknik para ayarı değil; beynelmilel ticaret ağları, gümüş akışı, savaş finansmanı ve devletin piyasa üzerindeki sınırlı hâkimiyetiyle iç içe geçmiş çok katmanlı bir süreçtir.16. yüzyılın son çeyreğinden itibaren Osmanlı dünyasında belirginleşen enflasyonist baskıların arkasında, genişleyen bir imparatorluğun değişen ekonomik gerçekleri vardır. 1580’lerden itibaren fiyatların yükselmesiyle birlikte Osmanlı akçesinin değeri hızla düşmüş, 17. yüzyıl ortalarına gelindiğinde akçe yüzde elliden fazla değer kaybetmiştir. Bu süreçte devletin en sık başvurduğu araçlardan biri tağşiş olmuştur. Ancak bu tercih, çoğu zaman bir sebep değil, daha büyük bir krizin sonucu olarak ortaya çıkmıştır.Osmanlı’yı tağşişe zorlayan temel dinamik, yalnızca iç mali sıkıntılar değildir. Coğrafi keşiflerle birlikte Amerika’dan Avrupa’ya, oradan da Osmanlı pazarlarına akan büyük miktardaki gümüş, para piyasalarının dengesini kökten sarsmıştır. Gümüş artık sadece bir ödeme aracı değil, başlı başına bir ticari meta hâline gelmiştir. Avrupa’dan gelen paralar, Osmanlı akçesine kıyasla daha yüksek gümüş içeriğine sahipti. Bu durum, tüccarlara arbitraj imkânı sunmuş; iyi para piyasadan çekilirken, düşük ayarlı yani “kötü para” tedavülde kalmıştır. Böylece fiyatlar yükselmiş, enflasyon kalıcı hâle gelmiştir.Tağşiş bu noktada, Osmanlı yönetimi için hem bir savunma refleksi hem de bir deneme alanı olmuştur. Akçenin gümüş içeriğinin düşürülmesiyle devlet, piyasadaki gümüşü darphaneye çekmeyi ve kontrol altına almayı hedeflemiştir. Fakat bu müdahaleler çoğu zaman istenen sonucu vermemiştir. Çünkü imparatorluk coğrafyası genişti; doğu ve batı arasında farklı para uygulamaları vardı ve bu durum gümüşün bir bölgeden diğerine akmasını engellemek bir yana, daha da teşvik ediyordu. Safevi coğrafyasında gümüşün daha değerli olması, Osmanlı’nın doğu vilayetlerinden gümüş kaçışını hızlandırmış; Halep’ten Bağdat’a, Mısır’dan Basra’ya kadar birçok merkezde para darlığı baş göstermiştir.1585 tağşişi, bu krizin en çarpıcı dönemeçlerinden biridir. Akçenin gümüş içeriği yarı yarıya düşürülmüş, gümüşün altın karşısındaki değeri resmen aşağı çekilmiştir. Amaç, altını değerli kılarak gümüşün dışarı kaçışını önlemekti. Ne var ki piyasa bu karara uyum sağlamamış, kalpazanlar ve sarraflar düşük ayarlı paraları çoğaltarak krizi derinleştirmiştir. Sonuçta fiyatlar iki katına çıkmış, asker ve memur maaşları erimiş, toplumsal huzursuzluk artmıştır. Tağşiş, Osmanlı için hızlı bir çözüm olmaktan ziyade, yeni sorunları beraberinde getiren bir müdahale aracı hâline gelmiştir.17. yüzyılın başlarına gelindiğinde, Osmanlı yönetimi tecrübeyle şunu fark etmiştir: Farklı para bölgeleri, farklı ayarlar ve sürekli müdahale, krizi çözmemekte; aksine derinleştirmektedir. 1600 yılı civarında yapılan düzenlemelerle tek ve standart akçe uygulamasına dönülmüş, altın-gümüş paritesi Avrupa piyasalarıyla yeniden uyumlu hâle getirilmiştir. Darphanelerin sayısının azalması ve para piyasalarının sadeleşmesi, enflasyonist baskının yavaşlamasında etkili olmuştur.Osmanlı tecrübesi, enflasyonun sadece para miktarıyla değil, paraya duyulan güvenle, piyasanın yapısıyla ve beynelmilel dengelerle şekillendiğini gösterir. Tağşiş bu hikâyede hem bir sebep hem de bir sonuçtur; imparatorluğun para ile imtihanının en görünür yüzüdür.

عثمانلی دولت دوزننده  عبادت حیاتی، فردی بر ترجیح اولمه نڭ أوته سنده ، طوپلومسال نظامڭ و اخلاقڭ تمل عنصرلرندن بری اولارق كورولوردي. نماز، يالڭزجه  قول ایله  ربّی آراسنده كی بر باغ دگل؛ محله يي، كویی و شهر حیاتنی آیاقده  طوتان مشترك بر ديسيپلين و شعوردي. بو سببله ، نمازڭ اهمالی فردی بر قصور صاییلمقله  قالماز، جمعيتڭ معنوي طوقوسني زده له ین بر ضعف اولارق دگرلنديريليردي. هجری ٩٥٣ (ميلادي ١٥٤٦) تاریخلی فرمان ده  بو آڭلايشڭ آچیق بر تظاهريدر.فرمانده ، ويزه  قضاسنه  باغلی ابري كویی باشده  اولمق اوزره  چوره  اهالینڭ نماز خصوصنده  كوشكلك كوستردیگی، فرض و واجب عبادتلرڭ اهمال ایدیلدیگی، مسجدلرڭ خراب حاله  كلدیگی و بو طورومڭ مركزه  عرض اولوندیغی افاده  ايديلمكده در. قاضيدن ایسته نن، بالذّات یرنده  اینجه له مه  یاپمه سی، طرفسز و كوگنيلير مسلمانلرڭ حضورنده  طورومی شرعی اولچولرله  آراشديرمسيدر. یعنی كیفی بر اويغولامه  دگل، حقوق و عدالت چرچوه سنده  بر دڭه تيم سوز قونوسيدر.نمازی ترك ایدنلر حقّنده  أوڭجه لكله  تنبیه و تهديدڭ أوڭ كورولمسي، عثمانلينڭ اگیتیم و ایقاظ مركزلي ياقلاشيمنى كوسترمكده در. مقصد، انسانلری طوغریدن جزایه  سوروكله مك دگل؛ اونلری تكرار عبادت بيلينجنه  دونديرمكدر. آنجق بوڭا رغمًا عناد و ديرنچ كوسترنلر اولورسه ، بو طورومده  شرعی حكملرڭ اويغولاناجغي آچیقجه  بليرتيلمشدر. بویله جه  عبادت حیاتی، هم نصیحت هم ده  ياپديريم دنكه سي ایچنده  قورونمغه  چاليشيلمشدر.فرمانده  دقّت چكن بر دیگر خصوص، مسجدلرڭ اعماري مسئله سيدر. خراب حاله  كلن مسجدلرڭ تعميري ایچون وقف كليرلرينڭ قوللانیلمه سی، وقفي اولمایان مسجدلرڭ ایسه  محلّه  ویا كوی خلقنه  يوكلنمسي امر ايديلمشدر. بو، عبادت مكانلرينڭ يالڭزجه  دولتڭ دگل، طوپلومڭ اورتاق صورومليلغي اولارق كورولدیگنی اورته یه  قويار. مسجدلرڭ اهمال ایدیلمسی، نمازڭ ترك ایدیلمه سیله  برلكده  اله  آلینمش؛ مكان ایله  عبادت آراسنده كی كوچلی باغ وورغولانمشدر.اماملر مسئله سي ده  فرمانده  كنیش یر طوتار. قرآنی صحیح شكلده  اوقويامايان، نمازڭ اركاننی بیلمه ین ویا شرعًا اماملغه  انكل حال و داورانيشلرله  طانینان كیمسه لرڭ اماملق یاپمه لری آچیقجه  ردّ ايديلمشدر. بو كيشيلرڭ كورودن آلینارق یرلرینه  اهل، بیلكیلی و اخلاقًا تمیز كیمسه لرڭ تعيين ایدیلمسی امر ايديلمشدر. بوراده  اماملق، صيره دن بر كورو دگل؛ طوپلومڭ ديني رهبرلگنى أوستلنن جدّی بر صورومليلق اولارق اله  آلينمقده در.أوته  ياندن فرمان، يتكي قوللانيمنده  آشيريلغه  ده  سد چكمكده در. قاضيلرڭ “نمازجي” آدیله  أوزل بر كورولي تعيين ایدرك خلقه  باصقي ياپمه لرينڭ طوغری اولمدیغی أوزللكله  وورغولانمش، بویله  بر اويغولامه يه  دائر پادشاه امرینڭ بولونمدیغی آچیقجه  بليرتيلمشدر. بو اوياري، دین آدینه  ظلمڭ و كیفی مداخله نڭ اوڭنه  كچمه  حسّاسيتنى كوسترمسی باقیمندن صوڭ درجه  دقّت چكيجيدر. عبادتی قورومه  آدینه  انسانلرڭ عرضنه ، مالنه  و حیثیتنه  ضرر ویریلمسی كسين بر دیلله  ياساقلانمشدر.نمازی ترك ایدنلره  يوڭليك ياقلاشيم، ساده جه  جزا مركزلي دگل؛ طوپلومي یڭیدن عبادت اكسننده  ديريلتمه يي هدفله ين بتونجول بر آڭلايشڭ أورونيدر. بو يوڭيله  فرمان، دین، حقوق و طوپلوم دنكه سنڭ عثمانلی ذهنيتنده  ناصل قورولديغني آچیقجه  اورته یه  قویان أونملي بر بلگه در.Osmanlı devlet düzeninde ibadet hayatı, ferdî bir tercih olmanın ötesinde, toplumsal nizamın ve ahlâkın temel unsurlarından biri olarak görülürdü. Namaz, yalnızca kul ile Rabbi arasındaki bir bağ değil; mahalleyi, köyü ve şehir hayatını ayakta tutan müşterek bir disiplin ve şuurdu. Bu sebeple, namazın ihmali ferdî bir kusur sayılmakla kalmaz, cemiyetin manevî dokusunu zedeleyen bir zaaf olarak değerlendirilirdi. Hicrî 953 (Miladî 1546) tarihli ferman da bu anlayışın açık bir tezahürüdür.Fermanda, Vize kazasına bağlı İbri Köyü başta olmak üzere çevre ahâlinin namaz hususunda gevşeklik gösterdiği, farz ve vacip ibadetlerin ihmal edildiği, mescitlerin harap hâle geldiği ve bu durumun merkeze arz olunduğu ifade edilmektedir. Kadıdan istenen, bizzat yerinde inceleme yapması, tarafsız ve güvenilir Müslümanların huzurunda durumu şer‘î ölçülerle araştırmasıdır. Yani keyfî bir uygulama değil, hukuk ve adalet çerçevesinde bir denetim söz konusudur.Namazı terk edenler hakkında öncelikle tenbih ve tehdidin öngörülmesi, Osmanlı’nın eğitim ve ikaz merkezli yaklaşımını göstermektedir. Maksat, insanları doğrudan cezaya sürüklemek değil; onları tekrar ibadet bilincine döndürmektir. Ancak buna rağmen inat ve direnç gösterenler olursa, bu durumda şer‘î hükümlerin uygulanacağı açıkça belirtilmiştir. Böylece ibadet hayatı, hem nasihat hem de yaptırım dengesi içinde korunmaya çalışılmıştır.Fermanda dikkat çeken bir diğer husus, mescitlerin imarı meselesidir. Harap hâle gelen mescitlerin tamiri için vakıf gelirlerinin kullanılması, vakfı olmayan mescitlerin ise mahalle veya köy halkına yüklenmesi emredilmiştir. Bu, ibadet mekânlarının yalnızca devletin değil, toplumun ortak sorumluluğu olarak görüldüğünü ortaya koyar. Mescitlerin ihmal edilmesi, namazın terk edilmesiyle birlikte ele alınmış; mekân ile ibadet arasındaki güçlü bağ vurgulanmıştır.İmamlar meselesi de fermanda geniş yer tutar. Kur’an’ı sahih şekilde okuyamayan, namazın erkânını bilmeyen veya şer‘an imamlığa engel hâl ve davranışlarla tanınan kimselerin imamlık yapmaları açıkça reddedilmiştir. Bu kişilerin görevden alınarak yerlerine ehil, bilgili ve ahlâken temiz kimselerin tayin edilmesi emredilmiştir. Burada imamlık, sıradan bir görev değil; toplumun dinî rehberliğini üstlenen ciddi bir sorumluluk olarak ele alınmaktadır.Öte yandan ferman, yetki kullanımında aşırılığa da set çekmektedir. Kadıların “namazcı” adıyla özel bir görevli tayin ederek halka baskı yapmalarının doğru olmadığı özellikle vurgulanmış, böyle bir uygulamaya dair padişah emrinin bulunmadığı açıkça belirtilmiştir. Bu uyarı, din adına zulmün ve keyfî müdahalenin önüne geçme hassasiyetini göstermesi bakımından son derece dikkat çekicidir. İbadeti koruma adına insanların ırzına, malına ve haysiyetine zarar verilmesi kesin bir dille yasaklanmıştır.Namazı terk edenlere yönelik yaklaşım, sadece ceza merkezli değil; toplumu yeniden ibadet ekseninde diriltmeyi hedefleyen bütüncül bir anlayışın ürünüdür. Bu yönüyle ferman, din, hukuk ve toplum dengesinin Osmanlı zihniyetinde nasıl kurulduğunu açıkça ortaya koyan önemli bir belgedir.

اوت، مادام غایت معنیدار بر كتاب موجود، اونی درس ویره جك بر معلّم ایستر؛ و غایت كوزل بر جمال، كندینی كوره جك و كوستره جك بر آیينه اقتضا ایدر؛ و غایت كمالده بر صنعت، تشهیر ایدیجی بر دلّال ایستر. البته هربر حرفنده یوزر معنالر و حكمتلر بولونان بو كتاب كبیر كائناتڭ مخاطبی اولان نوع انسان ایچنده، البته بر رهبر اكمل و بر معلم اكبر بولوناجق.  ایشته باق! شو جزیرۀ واسعه ده وحشی و عادتلرینه متعصّب و عنادجی مختلف اقوامی، نه چابوق عادات و اخلاق سیئۀ وحشیانه لرینی دفعةً قلع و رفع ایدرك، بتون اخلاق حسنه ایله تجهیز ایدوب، بتون عالمه معلّم و مدنی اممه استاد أیله دی. باق! دگل ظاهری بر تسلّط، بلكه عقللری، روحلری، قلبلری، نفسلری فتح و تسحیر ایتدی. محبوب قلوب، معلم عقول، مربّئ نفوس، سلطان ارواح اولدی.Evet, madem gāyet ma‘nîdâr bir kitâb-ı mevcûd, onu ders verecek bir muallim ister; ve gāyet güzel bir cemâl, kendini görecek ve gösterecek bir ayna iktizâ eder; ve gāyet kemâlde bir san‘at, teşhîr edici bir dellâl ister. Elbette herbir harfinde yüzer ma‘nâlar ve hikmetler bulunan bu kitâb-ı kebîr-i kâinâtın muhâtabı olan nev‘-i insan içinde, elbette bir rehber-i ekmel ve bir muallim-i ekber bulunacak. (Lem’alar, s. 375)İşte bak! Şu cezîre-i vâsiada vahşi ve âdetlerine mutaassıb ve inâdcı muhtelif akvâmı, ne çabuk âdât ve ahlâk-ı seyyie-i vahşiyânelerini def‘aten kal‘ ve ref‘ ederek, bütün ahlâk-ı hasene ile techîz edip, bütün âleme muallim ve medenî ümeme üstâd eyledi. Bak! Değil zâhirî bir tasallut, belki akılları, ruhları, kalbleri, nefisleri fetih ve teshir etti. Mahbûb-u kulûb, muallim-i ukûl, mürebbî-i nüfûs, sultân-ı ervâh oldu. (Beş Risale, s. 21)1. Beyitنگار من که بمکتب نرفت وخط ننوشتبغمزه مسئله آموز صد مدرس شدNigâr-ı men ki be mekteb nereft u hat neneviştBe gamze mesele-âmûz sad müderris şodHafız-ı Şirazi (7)*Sevgili’m, (Esma-yı İlahinin nakışlarının kendisinde tecelli ettiği öyle bir sevgilidir ki) ne mektebe gitmiştir ne de yazı yazmıştır. (Hâl böyle iken) o kılıçtan keskin bakışıyla yüzlerce müderrise/profesöre ders öğreten bir Muallim-i Ekber olmuştur/olmaktadır. 2. Beyitكونینك اوّلی ثقلینك معلّمیسلطان شرع وحاجب دركاه كبریاKevneynin Evvel’i sakaleynin Muallim’iSultân-ı şer’ ü Hâcib-i der-gâh-ı KibriyâAhmed Paşa (5)*Her iki cihanın Evvel’i… Vazifeyi yüklenmekle kıymet kesb etmiş cin ve insin şu dâr-ı imtihanda Muallim’i… Şark ve garb ve Endülüs ve Hind birer taht-ı saltanatı olan, din-i İslam’ın esasatını bizzat kendisi gösteren şeriat-ı İslamiyenin Sultanı…ve, Azamet-i kibriyası perdelere bürünmüş olan Cenab-ı Hakkın dergahında Saltanat-ı İlahiyenin Dellâlı… (sallallâhü te’âlâ ‘aleyhi’s-salâtü’l-evfâ ves-selâmü’l-asfiyâ ve’t-tahiyyetü’l-ezkâ)*Kevneyn: Dünya ve ahiretEvvel: Evvel, hilkatte vü haşirde vü nübüvvetde mütekaddem ki “nühustîn” (ilk, evvelki) dinür. (Mirâtü’s-Safâ, 25B) Bir şeyin neticesi, semeresi evvel düşünülür. Demek vücûden en âhir, ma’nâda en evveldir. Halbuki Zât-ı Ahmediye, (asm) hem en mükemmel meyve, hem bütün meyvelerin medâr-ı kıymeti ve bütün maksadların medâr-ı zuhûru olduğundan, en evvel tecellî-i îcâda mazhar, onun nûru olmak lâzım gelir. (Sözler, s. 261)Sakaleyn: İnsan ve cin (Resulü’s-sakaleyn / Seyyidü’s-sakaleyn)Hâcib: (Hicab, örtmek’ten) Kapıcı, Sadrâzam-vezir-mâbeyinci vb. devlet büyüklerine verilen unvan (Hâcib-i Bârî: Cebrâil)3. Beyitای مكتب دانشه معلّممحروصسۀ حكم شرعه حاكمEy mekteb-i dânişe mu’allimMahrûsa-i hükm-i şer’e hâkimFuzuli (11)*Ey ilim ve irfan mektebinde akılların muallimi, 14 asrı aşkın süredir enfüste ve afakta şer’i hükümlerle koruma altına alınmış “İslam Cağrafyasının” hâkimi! (sallallâhü te’âlâ ‘aleyhi vesellem) *Dâniş: (fa) İlim, irfan 4. Beyitمعلّم اولمشكن اكه علّامعجبدر قود امّی كندویه نامMu’allim olmışken ana ‘Allâm‘Acebdür kodı Ümmî kendüye nâm Cem Sultan (4)*“Allâm” ismiyle Yaradıcımız kendisine muallim olmuş ve ilahî tedristen ilim deryasını yudumlamışken… Hayret! Kendine nam olarak “Ümmî” ismini koymuştur. (Akl-ı küll olan Nebiler, Cenab-ı Hak haricinde bir kimseden veya nesneden talime muhtaç ola mı ki?) *Allâm: Gizli ve âşikâr her şeyi hakkıyla bilen 5. Beyitنه حكمتدركه جمله علم وحكمتابوالقاسمدن اولدی خلقه قسمتحجاب عین عقل اولدی مَیِ نابانكچون ایلدی مردودِ اصحابNe hikmetdür ki cümle ‘ilm ü hikmetEbû’l-Kâsım’dan oldı halka kısmetHicâb-ı ayn-ı ‘akl oldı mey-i nâbAnınçün eyledi merdûd-ı ashâbYahya Bey (9)*Allah’ın hikmeti! İlim ve hikmet deryasından halkın bir yudum kısmeti dahi Ebû’l-Kâsım’ın (asm.) taksimi olmaksızın yerini bulmaz. Hoş! O’nun (asm.) nuranî imbiğinden damıtılmayan ilim ve fenler akıl gözüne perde indirir, aklı serseri eder. O’na refik olanlar, tabiat ve sebepler tesiriyle fikren sarhoşluk veren böyle talimden men edilmişlerdir.*Ebû’l-Kâsım: Resûlullâh Hazretlerinin künye-i şerîfeleridür. İbtidâ evlâdları olan Kâsım Radıyallâhü ‘Ânhüya izâfet ile Ebû’l-Kâsım deyü tekniye olunmuşdur. (Şerhi Delâ’ilü’l-Hayrât, 134B)Kâsım: Taksim eden (Kâsımü’r-rızk: Rızıkları taksim eden Allah)Hicâb-ı ayn-ı ‘akıl: Akıl gözünün örtüsüMey-i nâb: Halis, katıksız şarapMerdûd: Reddedilmiş 6. Beyitحین دعوای نبوت مدعی الزامنهجاهل ایكن ایل سنك علمك یتر برهان سكاHîn-i da’vâ-yı nübüvvet müdde’i ilzâmınaCâhil iken il senün ‘ilmün yeter bürhân sana Fuzuli (6)*Nübüvvet davasında bulunduğun vaktin kendisi (bu süre zarfındaki binlerce mucizenle birlikte), senin ilzamına yeltenenlere karşı elbette davacı olarak yeter. (Hem) tüm ceziretü’l-Arab cahiliye zulmeti içerisinde iken, iman ilminin nuruyla tenvir ettiğin ashabını bütün âleme muallim eylemedin mi? Başka bürhana ne hacet!*Hîn: Vakit, an, dehrMüdde’i: İddeacı, dava edenBürhân: Delil, isbat7.    Beyitحقدن عطادر معلّملك ياپەسك سالمًاكیم دینیلمش إِنَّمَا بُعِثْتُ مُعَلِّماًHak’dan ‘atâdır muallimlik yapasın sâlimenKim denilmiş إِنَّمَا بُعِثْتُ مُعَلِّماًNâtık (8)*Muallimlik, Cenâb-ı Hak tarafından senin omzuna bir ihsân-ı İlahî olarak konulmuş Peygamber mesleğidir. Selametle emanete sahib çık! “Ben ancak muallim olarak gönderildim.”* hakikatine râm ol! *‘Atâ: İhsân, lütuf*: İbn Mace. Mukaddime, 17Kaynakça1. BEDİÜZZAMÂN, Saîd Nursî, (2007), Osmanlıca Beş Risale, İstanbul: Altınbaşak Neşriyât2. BEDİÜZZAMÂN, Saîd Nursî, (2010), Osmanlıca Lem’alar, İstanbul: Altınbaşak Neşriyât3. BEDİÜZZAMÂN, Saîd Nursî, (2009), Osmanlıca Sözler, İstanbul: Altınbaşak Neşriyât4. Cemşid ü Hurşid, Kütahya Vahid Paşa Kütüphanesi, Vahid Paşa, No: 1666 (v. 13B)5. Divan-ı Ahmed Paşa, Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Mikrofilm, No: 04406 (v. 5A)6. Divan-ı Fuzuli, Millet Yazma Eser Kütüphanesi, Ali Emiri Manzum, No: 338 (v. 2B)7. Divan-ı Hafız, Bursa İnebey Yazma Eser Kütüphanesi, Genel, No: 1832 (v. 53A)8. Divan-ı Uhuvvet, Yayımlanmamış Osmanlıca Şiir Defteri9. Divan-ı Yahya Bey, Millet Yazma Eser Kütüphanesi, Ali Emiri Manzum, No: 986/1 (v. 3B) 10. Kara Dâvûd, Şerhi Delâ’ilü’l-Hayrât, Milli Kütüphane, Yazmalar, No: A523611. Leyla vü Mecnun, Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Galata Mevlevihanesi, No: 00235/2 (v. 104B)12. Müstakimzade Süleyman Sadeddin, Mir’âtü’s-Safâ fî Nuhbeti Esmâi’l-Mustafâ, Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Esad Efendi, No: 01426/313. https://imla.kabikavseyn.com/14. https://kulliyat.risale.online/15. https://portal.yek.gov.tr/

“توركجه نڭ سرلری” اسملی قیمتلی اثرنده، رحمتلی نهاد سامي بنارلي یر یوزنده و جهان تاریخنده ایمپاراطورلق دیلی اولمامش، اولامامش ديللرڭ پك چوق اولدیغنی فقط ایمپاراطورلق دیلی اولابيلمه يي باشارمش ديللرڭ نادر اولدیغنی سویلر. و بو قونوده شویله دیر: “توركجه داها اورته آسيه ده كي قورولوش عصرلرنده بیله، أوز دیل دگل، بر ایمپاراطورلق ديليدي. بر دیلڭ طوغوشنده، قراقترنده، عنعنه سنده و دهاسنده باشقه دیللردن كلمه لری ملّيلشديرمه حیاتی و قدرتی وارسه، آرتیق او دیلی أوز دیل یاپمه یه قالقمق، دیلی كندی طبيعتندن و دهاسندن اوزاقلاشديرمقدركه بونی آنجق جهالتڭ و ضلالتڭ اللری یاپار.” ایشته بز ده یینه، دیلمزه كیرمش، آرتیق بزدن بر پارچه اولمش، ملّيلشمش، توركجه لشمش كلمه لريمزي اينجه له مه يه دوام ایده جگز. بوكون عین معنایه خدمت ایدن، عین آڭلامی باشقه يوڭلردن قارشولایان لكن آرالرنده بعض اینجه نوآنسلر اولان اون بر دانه كلمه مزڭ كوكنلرينه یولجیلق یاپمه یه چالیشاجغز. ایلك كلمه مز “محیط”“Türkçenin sırları” isimli kıymetli eserinde, Rahmetli Nihad Sami Banarlı yeryüzünde ve cihan tarihinde imparatorluk dili olmamış, olamamış dillerin pek çok olduğunu fakat imparatorluk dili olabilmeyi başarmış dillerin nadir olduğunu söyler. Ve bu konuda şöyle der: “Türkçe daha orta Asya’daki kuruluş asırlarında bile, Özdil değil, bir imparatorluk diliydi. Bir dilin doğuşunda, karakterinde, ananesinde ve dehasında başka dillerden kelimeleri millileştirme hayatı ve kudreti varsa, artık o dili Özdil yapmaya kalkmak, dili kendi tabiatından ve dehasından uzaklaştırmaktır ki bunu ancak cehaletin ve dalaletin elleri yapar.” İşte biz de yine, dilimize girmiş, artık bizden bir parça olmuş, millileşmiş, Türkçeleşmiş kelimelerimizi inceleyemeye devam edeceğiz. Bugün aynı manaya hizmet eden, aynı anlamı başka yönlerden karşılayan lakin aralarında bazı ince nüanslar olan on bir tane kelimemizin kökenlerine yolculuk yapmaya çalışacağız. İlk kelimemiz “Muhit”MUHİT: Kur’an kökenli bir kelimedir. Çepeçevre kuşatan, etrafını çeviren, çevreleyen ihâta eden manasınadır. Yüce Allah’ın da güzel isimlerinden biridir. Mesela Bakara suresinde “Allah kâfirleri ihata edendir” meâlindeki ayetinde muhît, kâfirlerin ilâhî kudretin dışına çıkamayacaklarını ve eninde sonunda yenilgiye uğrayacaklarını ifade eder.Ayrıca “Bir kimsenin çeşitli ihtiyaçları yönünden devamlı ilişki içinde bulunduğu insan topluluğunu” da ifade eder. Mesela “İnsanın iyi veya kötü ahlaklı olmasında muhitin tesiri inkâr edilmez.”ÇEVRE: Bir şeyin etrafını sınırlayan yer manasındadır. “Çevirmek” kökünden son dönemde türetilmiştir. “Yazarlığını geliştirmek istiyorsan edebiyat çevrelerine dahil olmalısın.”Son dönemde “Canlıların içinde yaşadıkları tabiî ortam” da bu kelime ile ifade edilmeye başlandı. “Çevre kirlenmesi”, “Çevre mühendisliği”, “Çevre temizliği” gibi.ETRAF: Arapçadan dilimize geçmiş bir kelimedir. “Taraf” kelimesinin çoğuludur. “Taraflar, yanlar” anlamında kullanıldığı gibi “Bir yer veya şeyi kuşatan, çevreleyen yerler, çevre, yöre” manasında da kullanılır. “Etrafta kimsecikler yoktu.”HAVALİ: Arapçadan Türkçemize gelmiş bir kelimedir. “Havaley” kelimesinden dilimize geçmiştir. “Çevre, civar, yöre” manasına kullanılır. “Bu havalide onun gibi kılıç yapan usta yoktur.” cümlesi gibi yerlerde kullanılır.CİVAR: Arapçadan dilimize geçmiş “yakınlığa” vurgu yapan çok kullandığımız bir kelimedir. “Yakın yer, yakın yöre” anlamında kullanılır. “Civarda ne ev vardı, ne bir insan” cümlesi gibi.Ayrıca, “civarında” şeklinde  “yaklaşık olarak, aşağı yukarı, dolaylarında” manalarında da kullanılır. Mesela, “Saat on civârında yağmur başlamıştı”, “Toplantıya elli civârında delege katıldı” gibi.MINTIKA: Arapçadan dilimize geçmiş “belirlenmişliğe” vurgu yapan bir kelimedir. Aslı “mintaka”dır. İklim, bitki örtüsü, idâre tarzı vb. hususlardaki farklılıkları dikkate alınarak belirlenmiş toprak parçası anlamındadır. Mesela “O hararetli mıntıkada hurma elbet yetişir”, “Asker kendi mıntıkasını çok güzel temizlemişti” gibi.YÖRE: Oğuzca Türkçe bir kelimedir. Bir bölgenin belli bir yeri içine alan sınırlı bölümünü ifade eder. Mesela “Bu Anadol’unun bu yöreleri İslam’la ilk tanışan yerlerdir.”MAHAL: Arapçadan dilimize geçmiş bir kelimedir. “Yer, mekân” anlamındadır. “Eşyayı saklayacak emniyetli bir mahal bulamadı.”Yine adresimizi tarif ederken kullandığımız “mahalle” kelimesi de bu kelimeden türer.Ayrıca şu deyimlerde de kullanılır. Mahal kalmamak: Lüzumu olmamak, gerek kalmamak: “Size hatırlatmaya mahal kalmasın.” Mahal yok: Gerek yok: “Tereddüde mahal yok.”DOLAY: Türkçe kökenli “bütünlüğe” vurgu yapan bir kelimedir. “Bir yeri çevreleyen yerlerin bütünü” anlamındadır.Ayrıca, iyelik ve araç hâli eklerinin kalıplaşmasıyla “-den ötürü, sebebiyle, yüzünden” anlamıyla da kullanılır. Mesela “Dilimiz imparatorluk lisanı olduğundan dolayı zenginleşti.”MEVKİ: Arapçadan dilimize geçmiş bir kelimedir. “Vuku” mastarından türemiştir. Yer, mahal, bir şeyin veya bir işin yapıldığı, olduğu yeri ifade eder. Mesela “Harb, dağın yüksek mevkilerinde devam ediyordu.”Diğer yönden, geçici olarak oturulan yer anlamında da kullanılır. Mesela “Trende ikinci mevkide seyahat ediyordu.” “Sinemada birinci mevkide yer kalmamıştı.” gibiAyrıca, yüksek memuriyet, makam, rütbe, mansıp anlamında da kullanılır. Mesela “Mevki düşkünü bir insandı.”BÖLGE: Son dönemde türetilmiş yeni bir kelimedir. “Belli sınırlar arasında kalan yer” anlamındadır. “Uçuş Bölgesi, Askeri Bölge, Baş Bölgesi” gibi.Ayrıca, üzerinde yaşayan insanların aynı soydan gelmiş olmaları, iklim ve bitki örtüsü, idârî ve iktisâdî birlik gibi herhangi bir ortak nitelik bakımından bir bütün sayılabilen toprak parçası anlamındadır. Mesela “Güney doğu bölgesi, Ege bölgesi” gibi.

بالونلرڭ ١٨نجی يوز ييلڭ صوڭلرندن اعتبارًا كشف ایدیلمسیله برلكده، صاواشلرده ده قوللانيلوب قوللانيلاماياجقلرينه دائر برطاقیم آراشدیرمه لر و چالیشمه لر یاپیلمشدر. ایلك آشامه ده صاواشلرده كشف و كوزتله مه ایچون قوللانيلمشلردر. صواش صیره سنده اوزاق مسافه ده كی دوشمان اوردولرینڭ حركتلری كوزلملنه بيلييوردى. صوڭره لری بالونلردن بومبه و مرمی آتمه فكری طوغار. آنجق او دورلر ایچون بویله صواش طرزی انسانی بولونماز. لاهيده ١٨٩٩ و ١٩٠٧‘ده طوپلانان دنیانڭ اوڭده كلن أولكه لري، هوادن بومبه آتمه نڭ ياساقلانمه سنه قرار ویرمشلردر. حتّا ١٩٠٧‘ده كی قونفرانسده انكلتره دله كه لري، قره و دڭز قوتلرینڭ اوردولر ایچون یترلی اولدیغنی، هوا قوتلرینه كرك اولمدیغنی بليرتمشلردي. هوادن بومباردیمان ياساغي ایچون بر تاریخ ویریلمه مش، بر صوڭره كی قونفرانسه قدر كچرلی اولاجغی افاده ایدیلمشدی. داها صوڭره هواجيلقله ایلكیلی بر صوڭره كی قونفرانسڭ پاريسده طوپلانمه سنه قرار ویریلمشدر. عثمانلی دولتنه ده قاتیلیم ایچون دعوتیه كوندریلمشدر. پاریس بالون قونفرانسي آدی ویریلن بو طوپلانتیده بالونلرڭ قلعه لره و استحكاملره بللی بر مسافه دن فضله ياقلاشمامسي یوڭنده بر قرار آليناجقدي. هيئتده حربیه نظارتنی تمثیلاً عثمانلی دولتنڭ پاریس بويوكلچيليگي آتاشه  ميليتري اركان حربیه قول آغاسی فتحی بگڭ كورولنديريلمه سنه قرار ویریلیر. بو قرار، خارجیه نظارتنجه ٧ قاسم ١٩٠٩ تاریخلی یازی (٤٢٠ / ٢٨ - ١) ایله صدارته بیلدیریلیر.Balonların 18. yüzyılın sonlarından itibaren keşfedilmesiyle birlikte, savaşlarda da kullanılıp kullanılamayacaklarına dair birtakım araştırmalar ve çalışmalar yapılmıştır. İlk aşamada savaşlarda keşif ve gözetleme için kullanılmışlardır. Savaş sırasında uzak mesafedeki düşman ordularının hareketleri gözlemlenebiliyordu. Sonraları balonlardan bomba ve mermi atma fikri doğar. Ancak o devirler için böyle savaş tarzı insanî bulunmaz. Lahey’de 1899 ve 1907’de toplanan dünyanın önde gelen ülkeleri, havadan bomba atmanın yasaklanmasına karar vermişlerdir. Hatta 1907’deki konferansta İngiltere delegeleri, kara ve deniz kuvvetlerinin ordular için yeterli olduğunu, hava kuvvetlerine gerek olmadığını belirtmişlerdi. Havadan bombardıman yasağı için bir tarih verilmemiş, bir sonraki konferansa kadar geçerli olacağı ifade edilmişti. Daha sonra havacılıkla ilgili bir sonraki konferansın Paris’te toplanmasına karar verilmiştir. Osmanlı Devleti’ne de katılım için davetiye gönderilmiştir. Paris Balon Konferansı adı verilen bu toplantıda balonların kalelere ve istihkâmlara belli bir mesafeden fazla yaklaşmaması yönünde bir karar alınacaktı. Heyette Harbiye Nezaretini temsilen Osmanlı Devleti’nin Paris Büyükelçiliği ataşemiliteri erkân-ı harbiye kolağası Fethi Bey’in görevlendirilmesine karar verilir. Bu karar, Hariciye Nezaretince 7 Kasım 1909 tarihli yazı (BOA, İ.HR, 420/28-1) ile Sadârete bildirilir. Transkripsiyonu: Tarih: 7 Kasım 1909 (H. 23 Şevval 1327) (1)Hû (2)Bâb-ı Âlî (3)Nezâret-i Celîle-i Hâriciye (4)Umûr-ı Şehbenderî ve Ticârî ve Hukûk-ı Muhtelita Müdîriyet-i Umûmiyesi (5)Umûr-ı Ticâriye Şubesi (6)Aded 2492 (7)Husûsî 176(8)Huzûr-ı Sâmî-i Hazret-i Sadâretpenâhîye (9)Paris’de in’ikâd edecek beyne’l-milel balon konferansına hükûmet-i seniyenin dahî iştirâki hakkında (10)Ma’rûz-ı çâker-i kemîneleridir ki (11)Paris’de in’ikâd edecek beyne’l-milel balon konferansına hükûmet-i seniyenin dahî iştirâki bâis-i memnûniyet olacağına dâir Fransa (12)Sefâretinde 5 Teşrinievvel sene 1909 tarihiyle vârid olan takrîrin sûreti melfûfu bulunan konferansı programı ile beraber cihet-i (13)askeriyeye müteallik mevâddı hakkında beyân-ı mütâlaa edilmek üzere Harbiye Nezâret-i Aliyesine teblîğ kılınmışidi mezkûr programın (14)menâtık-ı memnûa ve mühlike arasındaki muvâsalâta müteallik maddesinde kılâ’ ve istihkâmâta balonların muayyen bir mesâfeden (15)ziyâde takarrüb etmemelerinin beyne’l-milel kabûlü husûsunun ta’yîni şâyân-ı tedkîk ve teemmül ve askerlikçe pek mühim bir tedbîr olduğundan (16)devletçe mezkûr konferansa iştirâk olunması tensîb edildiği takdîrde cihet-i mülkiyece ta’yîn kılınacak delegeler ile beraber bulunmak üzere (17)Paris Sefâret-i Osmaniyesi ataşemiliteri erkân-ı harbiye kolağası Fethi Bey’in intihâbı münâsib görülmüş olduğu nezâret-i (18)müşârun-ileyhâdan cevaben iş’âr kılınmıştır memleketimizde balonculukla müştagil erbâb-ı fıkdânî mülâbesesiyle mezkûr (19)konferansa sûret-i mahsûsada cihet-i mülkiyeden de bir delege i’zâmından ise yalnız Paris Sefâret-i Seniyesi müsteşârının cânib-i hükûmet-i seniyeden tevkîli (20)kâfi görülmüş olmakla bu sûret-i rehîn tasvîb buyurulduğu takdîrde nezâret-i müşârun-ileyhâ ile Dersaâdet Fransa Sefâretine (21)cevâb i’tâ ve Paris Sefâret-i Seniyesine teblîgât icrâ olunmak üzere keyfiyetin sû-yı âcizîye emr u iş’âr buyurulması bâbında (22)emr u fermân hazret-i veliyyü’l-emrindir fî 23 Şevval sene 1327 ve fî 25 Teşrinievvel sene 1325(23)Hâriciye Nâzırı (24)Bende (25)Rıfat

Osmanlı İmparatorluğu’nun ik­tisa­dî yapısı, ilk dönemlerde gümüş akçe esasına dayalı, devletin fiyatlar ve piyasa üzerinde belirleyici olduğu görece istikrarlı bir sistem arz etmektedir. Fetih ekonomisi ve ticaret yollarının kontrolü, hazinenin uzun süre mali dengeyi korumasını sağlamış; narh uygulamalarıyla temel tüketim maddeleri sıkı bir denetim altında tutulmuştur. Ancak 16. yüzyılın sonlarından itibaren Amerika menşeli gümüşün Osmanlı piyasalarına intikali, para değerinde çözülmeye yol açmış; artan askerî harcamalarla birlikte tağşiş uygulamaları ve yeni vergi yöntemleri fiyat istikrarını bozmuştur. 19. yüzyılda kâğıt para ve dış borçlanmanın devreye girmesiyle bu süreç, kronik bir iktisadî sorun niteliği kazanmıştır.Birinci Dünya Savaşı yıllarında ise üretim ve tedarik mekanizmalarının aksaması, özellikle temel gıda maddelerinde ciddi fiyat artışlarına sebep olmuştur. Bu gelişme, sabit gelirli memurların ücretlerinde belirgin bir erimeye yol açmış; maaş düzenlemelerine yönelik idarî girişimler, fiyat artışlarının gerisinde kalmıştır.Elimizdeki arşiv belgeleri, bu ekonomik baskının memurların hayatına ve devletin kararlarına nasıl yansıdığını açıkça göstermektedir. İlk belgemizde, Bartın’da görev yapan polis memurlarının 400 kuruşluk maaşla geçinemediğini görüyoruz. Yerel idarecilerin, memurların bu sıkıntısını gidermek adına maaşlara 100 kuruş zam yapılması yönündeki talebi, merkezin onayına sunulan bir yardım çabasıdır.İkinci vesikamız, İstanbul’daki memurlara yapılacak üç aylık pahalılık zammı için buğday fiyatlarının referans alındığını göstermektedir. 18 Eylül tarihli kararnameyle buğday fiyatının 22 kuruş olarak sabitlenmesi, devletin enflasyonu bir ölçüye oturtma ve maaşları bu endekse göre ayarlama gayretini ortaya koymaktadır.Son belgemiz olan Biga örneğinde ise taşradaki küçük karakollarda görev yapan memurların yedi ay boyunca düşük maaşla kalmalarının oluşturduğu mağduriyeti okuyoruz. Bu durum, ekonomik krizin etkilerinin taşradaki ücra noktalarda çok daha ağır hissedildiğini ispatlamaktadır.Özetle, Osmanlı’nın son dönemindeki bu tablo, maaş artışlarının enflasyon karşısında gecikmeli ve yetersiz kaldığını göstermektedir. Günümüzde de benzer şekilde satın alma gücünün korunmasındaki zorluklar, aslında meselenin sadece bugüne özgü değil, tarihten gelen yapısal bir sorun olduğunu bizlere hatırlatmaktadır. Vesika 1 Pahalılık sebebiyle Bartın polis memurları maaşlarının diğerleriyle eşitlenerek artırılması. (26 Haziran 1916)Müstakil / Bolu Sancağı Mutasarrıflığı / Tahrîrât KalemiAded / Umûmî 2258 / Husûsî 257 / Dâhiliye Nezâret-i Celîlesine(1) Devletlü efendim hazretleri,(2) Galâ-yı esʻâr sebebiyle Bartın polis me’mûrlarının dörder yüz gurûş maʻâşla idâre-i maʻîşetlerini te’mîn edememekte (3) olduklarından ve zarûret-i hâllerinden bahisle maʻâşlarının tezyîdi esbâbının istikmâline dâir kazâ-yı mezkûr (4) kâimmakâmlığından bâ-tahrîrât gönderilen müzekkire ile merbûtu Ereğli ve Zonguldak ve Bartın belediye riyâsetlerinin (5) üç kıtʻa havâyic-i zarûriye fiyâtlarını hâvî pusula leffen takdîm kılınmıştır. Livâ merkez me’mûrluğundan yazılan derkenârda (6) Emniyet-i Umûmiye Müdîriyet-i aliyyesince tensîb edilen mahallerden gayrı kazâlar polis me’mûrlarına velev bu derecede (7) sarf edilmemiş bulunsun fazla maʻâş verilmesi herhâlde nezâret-i celîle-i âsafânelerinin tasvîbine vâbeste (8) olduğu ve esâsen şu aralık fevka’l-ʻâde tereffuʻ eden esʻârın polis me’mûrları içün idâre-i taʻayyüş (9) husûsunda bir mes’ele-i hâssı iktisâb etmekte olduğu beyânıyla sevâhil polis me’mûrîni misillü bunların da maʻâşlarına (10) yüzer gurûş zamm edildiği takdîrde zarûretlerinin edileceği ifâde edilmiş olduğundan îfâ-yı muktezâsına müsâʻade (11) buyurulması bâbında emr ü fermân hazret-i men-lehü’l-emrindir. Fî 13 Haziran sene 1332 (12) Bolu Mutasarrıfı nâmına Tahrîrât Müdîri Ali Şefik Vesika 2 Dersaadet’te üç ay zarfındaki pahalılık zammına esas olarak buğday fiyatının beyanı. (24 Eylül 1919)DH_EUM_MEM__00110_00072_001_001Dâhiliye Nezâreti / Emniyet-i Umûmiye Müdîriyeti / Muhâsebe / Me’mûrîn ve Levâzım Kalemi / Aded 11247/65(1) Eylül 35, Teşrîn-i Evvel minhu ve Teşrîn-i Sânî minhu ayları içün bahâlılık zammının kemâ-fi’s-sâbık buğdayın mayıs râyici üzerinde hesâb ve iʻtâsı (2) ahîren neşr olunan 18 Eylül tarihli kararnâme ile tasdîk-i âlîye iktirân etmiş ve şu hâle göre Dersaâdet’te mezkûr (3) üç ay zarfında bahâlılık zammına esâs olacak buğday fiyâtı yirmi iki gurûşdan ibâret bulunduğu bu kerre Muvâzene Kalemi (4) ifâdesiyle Muhâsebe-i Umûmiye Müdîriyetinden gönderilen 22 Eylül sene 35 tarihli ve 8154/88 numaralı tezkirede beyân kılınmış olduğunun (5) beyânıyla işbu müzekkire Me’mûrîn Müdîriyetine takdîm kılındı. Fî 24 Eylül sene 335(6) Muhâsebe Müdîri (imza)(7) Hesâb Me’mûrluğuna. Fî 25.(8) Evâmir defterine kaydedilmiş olduğundan hıfzı. Fî 25 minhu. Vesika 3 Biga kazası belediye memur ve müstahdemlerine pahalılık zammı verilmesi için gereğinin yapılması. (30 Eylül 1919)TelgrafnâmeDâhiliye Nezâret-i CelîlesineMahreci: BigaNumarası: 5651Kelimesi: 60Tarihi: 30 minhuDevlet-i Osmâniye Posta ve Telgraf ve Telefon NezâretiTarih: 30/9/35Saat: 21:50(1) Biga postahanesinin 11 Eylül 35 tarih ve 1275 (2) mersûle numarasıyla takdîm kılınan istidʻâmız hakkında el-ân (3) bir cevâb elde edilememiştir. Yedi aydır sefâletle imrâr-ı (4) hayât eden ve ızdırâb çeken aç kalan evlâd-ı iyâlimizin (5) gözyaşlarına bir nihâyet verilmesini merhamet ve adâletinizden bekler (6) ve emrinize muntazırız efendim. Fî 30 minhu.(7) Belediye müstahdemîni Arif, Faik, Emin, Mustafa(8) 9541 / 87 / Kalʻa-i Sultâniye Müteferrikası. 1 Teşrîn-i Evvel sene 1335(9) Umûr-ı Muhâsebe Müdîriyet-i Aliyyesine. Fî 2 Teşrîn-i Evvel sene 335(10) Kaleme. Fî 4 minhu.(11) Umûr-ı Muhâsebe: 239 – 4/10/35KELİMELER:Esʻâr: FiyatlarGalâ: PahalılıkÎfâ-yı muktezâ: Gereğinin yapılmasıİktirân: Erişme, ulaşmaİyâl: Aile, çoluk çocukKemâ-fi’s-sâbık: Eskiden olduğu gibiLeffen: Ek olarakMersûle: GönderilenMüzekkire: Resmî yazıTaʻayyüş: Yaşama, geçinmeTereffuʻ: YükselmeVâbeste: -e bağlı

EL-HADÎSÜ’S-SÂBİʻ ʻAŞERKāle Resûlullâh sallallâhu ʻaleyhi ve sellem: “Men kāle hîne ye’vî ilâ-firâşihî estağfirullâh el-ʻazîme ellezî lâ ilâhe illâ hüve’l-hayyu’l-kayyûm ve etûbu ileyhi selâse merrât ğaferallâhu zünûbehû ve in kânet misle zebedi’l-bahr ve in kânet misle ʻadedi varaki’l-eşcâr ve in kânet misle ʻadedi remli ʻÂlic ve in kânet misle ʻadedi’l-eyyâm”Şol kimse ki döşeğine girdikde bu duʻâyı üç kerre okusa Hakk Teʻâlâ anın günâhların ʻafv ve mağfiret ider. Eğer deryâ köpiği ve ağaçlar yaprağı mikdârı ise de ʻÂlic didikleri vâdînin kumu ve dünyanın günlerine muʻâdil ise de. Mantūk-ı hadîs-i şerîf kesret-i zünûbu beyândan kinâyedir. Yaʻnî bir âdem ki bu duʻâ-yı şerîfi ʻale’d-devâm vech-i mezkûr üzere okuya, her ne kadar günahkâr ise de karîn-i mağfiret-i perverdigâr olur.KıtʻaZehî ʻatiyye-i Bârî zehî ʻinâyet-i HakkKi bir duʻâ ile mahv ola bunca cürm ü günâhBudur münâsib olan tālib-i mesûbâtaMüdâvim ola hulûs-ı derûnile her gâhKELİMELER:ʻAle’d-devâm: Devam ederekʻAtiyye: HediyeCürm: GünahGâh: Vakit, zamanKarîn: Erişen, sahip olanMantūk: Anlam, manaMesûbât: SevaplarPerverdigâr: Bütün varlıkları besleyen ve büyüten AllahZehî: Ne mutluZünûb: Günahlar*Kaynak: Osmanzâde Tâib Ahmed (v.1136/1724)

Bu sayımızda öğrendiğimiz harflerden “ن” (Nun)’un diğer harflerle birlikte nasıl yazılacağını göreceğiz. Harfleri yazarken, daha önce öğrendiğimiz başlama ve bitiş şekillerini unutmayalım.

Dergiyi takip edenler, yazmanın da zevkine ulaşıyorlar. Her ay ilerlediğinizi sizler de fark ediyorsunuz. Her işte olduğu gibi, bu işte de bizzat kendimizin gayret göstermesi önemli olacaktır.İKTİSATİktisad eden, maişetçe aile zahmet ve meşakkatini çok çekmez. İktisad etmeyen, zillete ve manen dilenciliğe ve sefalete düşmeye namzettir. Bu zamanda israfa medar olacak para çok pahalıdır. Mukabilinde bazen haysiyet, namus rüşvet alınıyor. Bazen mukaddesatı diniye mukabil alınıyor, sonra o menhus para veriliyor. Demek, manevi yüz lira zarar ile maddi yüz paralık mal alınır. Ç Ö Z Ü M

مایس ١٧١٨یاقینده استانبولدن آیریلاجغم. بوڭا أوزولديگمي سويلرسه م طوغری سويله مديگمي ظن ایدرسڭز اما اينانڭ، بوراده قونوشولان دیلی آڭلادیغم، هواسنه آليشديغم ایچون چوق سوییورم. سياحتلردن چوق خوشلاندیغم حالده بو دفعه غلبه لق بر عائله و ممه ده بر چوجقله یوله چیقنجه قضا كچيره جگز دییه قورقویورم. مع مافيه بوندن أوڭجه كچیردیگم زورلقلر قارشوسنده ناصل حركت ايتديسه م یینه أویله یاپاجغم. مراقمی یڭمك ایچون نه ممكنسه یاپاجغم. ایشته بو یوزدن استانبول صوقاقلرنده چارشافله طولاشارق مراق ایدیله جك نه وارسه كورییورم. شیمدی بنم سوزلرم أوزرینه، كوردكلرم حقّنده تفصیلات ايسترسڭز. استانبولڭ اسكی بیزانس اولدیغنی شیمدی ايسكيتلره منسوب ظن ایدیلن بر قومڭ اداره سنده بولوندیغنی، ایچنده آلتی بیڭ جامع بولوندیغنی، آیاصوفیه جامعنڭ ایمپاراطور ژوستينيانوس طرفندن یاپیلدیغنی تكرار ایتمه یه جگم. بونلردن بيلكيسزلگمدن طولایی بخث ايتمديگمي ظنّ ایتمه یڭ. سزه پادشاهلرڭ اسمنی یازابیلمك ایچون نولس ویا پول ريكوت كتابنی ده اوقویابیلیرم. فقط بورالر حقّنده یازی یازان هركسڭ اثرنده بولابيله جگڭز شیلردن بحث ایتمك فائده سزدر ظن ایدرم. بنم بتون ایسته دیگم قادینلره مخصوص بر مخالفتله بونلرڭ سويله دكلرينڭ یاڭلیش اولدیغنی سزه اثبات ایتمكدر.مثلا مشهور مر. هيلڭ بحث ایتدیگی آياصوفيه ده كي ترله ين ستون و بو ترلرڭ باش آغريسنه ایی كلدیگنی سویله مسی. اينانڭ بویله بر شی و بو قونوده اڭ اوفاق بر عادت یوق. صانیرم بو مر. هيل مصرده كي یر آلتی مغاره لري ایله بورایی قاریشدیرییور. چونكه ظن ایدرم بویله بر خارقه دن بحث ایدیلدیگنی بیله دويمامشدر.استانبول چوق بویوك بر شهر. قورولدیغی یر دوزكون اولمادیغی ایچون اولدیغندن داها بویوك كورونویور. بوراده بربرینه كوزل بر شكلده قاریشمش باغچه لر، چاملر، سرويلر، سرایلر، جامعلر والحاصل طبقی بر بوفه يه دوزكون بر شكلده یرلشدیریلن چشیتلی طبق، شمعدان و چشیتلی اشيالرڭ كورونوشي كبی. بو بڭزتمه تحف اما طوغریدر. سرایی كوره بيله جگم قدر كوردم. دڭزه طوغری اوزانمش بر اراضی أوزرنده شكلی غير منتظم فقط چوق كنیش. باغچه لری غایت یوكسك سرويلرله طولو و غایت بویوك. ایشته كوره بيلدكلرم. أوزرنده اوفاق قله لر و پيراميتلر یوكسلن بنالر بیاض طاشدن و اولدقجه كوزل بر تأثیر بیراقییور. خرستیانلق عالمنده بو سرایڭ یاریسی بیوكلگنده بر سرایی اولان قرال یوقدر. سرایڭ آغاجلرله سوسلی طاش غالريلرله چوریلمش آلتی بویوك آوليسي وار. بونلرڭ برنجیسی بكجيلر، ایكنجیسی كوله لر، اوچنجیسی آشجيلر، دردنجیسی سايسلر، بشنجیسی دیوان، آلتنجیسی حضوره قبول ايديله جكلر ایچون. سرایڭ قادینلر قسمنده ایسه بر بو قدر داها آولی وار. حرم آغالري، صوبايلر و آشجيلرڭ دائره لری آیری.آیاصوفیه سرایدن صوڭره ایكنجی درجه ده مشهور. فقط بر خرستیان بورایی كورمكده كوچلك چكر. قائممقامه  أوچ دفعه مراجعت ایدرك اذن ایسته دم. او ده علما افنديلري طوپلامش، ايستگمڭ قبول ایدیلوب ایدیلمه یه جگی خصوصنی مفتیدن صورمش. بو اونلر ایچون او قدر أونملی بر شی حالنه كلمشكه، أوچ كون طارتیشمه یاپیلمش و نهایت اصراريمه رضا كوستریلمش. دیگر جامعلره خرستيانلر هیچ بر زورلقله قارشيلاشمادن كیردكلری حالده توركلر بو جامع ایچون نه دن بو قدر انديشه لنييورلر آڭلامایورم. بوراسی داها أوڭجه كلیسا ایكن جامع حالنه چوريلديگي حالده موزائیك حالنده اولان و آرتیق انقاض حالنی آلمش بولونان عزيزلرڭ تصويرلرينه دعا ایدیلیرسه جامعڭ قوتساللغي بوزولور دییه دوشونویورلر هر حالده. توركلرڭ استانبولده بولدقلری بتون تصويرلري یوق ایتدكلری یولنده كی سوزلر تمامًا یالان. بو جامعڭ یوز اون أوچ آیاق چاپنده اولان قبه سي فوق العاده بويوكلكده مرمر ديركلره طایانان كمرلر أوزرینه انشا ایدیلمش. طاشلری و دوشمه لري هپ مرمر. چشیتلی رنكده مرمر ديركلره طایانان ایكی دهلیز وار. قبه، موزائيكدن فقط قسمًا خراب اولمش. بو موزائيكدن كتیروب كوستردكلری پارچه لر جام كبی ویا آونتورين یاپیلان بر تركیب كبی كورونویور. ایمپاراطور قسطنطينڭ مزارينى ده كوردم. توركلر بوڭا چوق حرمت ایدییورلر.آیاصوفیه كبی مشهور بر بنایی نقصان اولارق آڭلاتدم. فقط معماري حقنده كی بيلكيم چوق آز اولدیغی ایچون فضله تفرعاته كيره مييورم. استانبولده كوردیگم بر چوق جامعی آياصوفيه دن داها چوق بگندم. مثلا سلیمانیه جامعی منتظم بر قاره شكلنده. كوشه لرنده غایت كوزل درت قبه وار. اورته ده مرمر دیركلر أوزرنده اینجه بر قبه، ایكی اوجنده ایسه اورته ده كی كبی طوتديرولمش ایكی قبه داها وار. جامعڭ اطرافنی طولاشان دهليزلر و دوشَمه مرمردن. بویوك قبه نڭ آلتنده كی چشمه نڭ لطیف ستونلری طبیعی مرمردن باشقه تورلی كورونویور. بر یانده بیاض مرمردن بر چشمه، أوبور یانده یالدیزلی قفسلرله چوریلی پادشاهه عائد محفل كورونویور. بو محفله اینجه بر مردیون ایله چيقيلييور. جامعڭ اڭ یوكسك يرنده كي محرابده اللّٰهڭ آدی یازیلی. اوڭنده اورته بویلی بر انسان بوینده ایكی شمعدان و بزده كی موملرڭ أوچ قاتی قدر قالینلغنده موملر وار. یره چوق قیمتلی خاليلر سریلمش. بتون جامع بر چوق قنديللرله آيدينلاتيلمش. اوڭده چوق بویوك بر آولی وار. ایشته بتون بونلر سزه استانبول جامعلری حقّنده بیلكی ویره بیلیر.* (له دي مونتاغو، استانبولده انكلتره نڭ ايلچيلگنى یاپان ادوارد وورتلي مونتاغونڭ خانميدر. استانبولده و عثمانلینڭ چشیتلی شهرلرینه یاپدیغی سياحتلر اثناسنده ١٢ شباط ١٧١٧‘دن ١٩ مایس ١٧١٨‘ه قدر چشیتلی شخصلره یگرمی مكتوب یازمشدر. ئولومندن بر ییل صوڭره يايينلانان مكتوبلری آوروپه ده پك چوق انسانڭ تقديرينى قازانمشدر. مكتوبلری تركجه یه ایلك دفعه ١٩١٢ ییلنده “شرق مكتوبلری” اسمیله احمد رفیق آلتوناى طرفندن چوريلمشدر.)Mayıs 1718Yakında İstanbul’dan ayrılacağım. Buna üzüldüğümü söylersem doğru söylemediğimi zannedersiniz ama inanın, burada konuşulan dili anladığım, havasına alıştığım için çok seviyorum. Seyahatlerden çok hoşlandığım halde bu defa kalabalık bir aile ve memede bir çocukla yola çıkınca kaza geçireceğiz diye korkuyorum. Mamafih bundan önce geçirdiğim zorluklar karşısında nasıl hareket ettiysem yine öyle yapacağım. Merakımı yenmek için ne mümkünse yapacağım. İşte bu yüzden İstanbul sokaklarında çarşafla dolaşarak merak edilecek ne varsa görüyorum. Şimdi benim sözlerim üzerine, gördüklerim hakkında tafsilat istersiniz. İstanbul’un eski Bizans olduğunu şimdi İskitlere mensup zannedilen bir kavmin idaresinde bulunduğunu, içinde altı bin cami bulunduğunu, Ayasofya Camii’nin İmparator Justinyanus tarafından yapıldığını tekrar etmeyeceğim. Bunlardan bilgisizliğimden dolayı bahsetmediğimi zannetmeyin. Size padişahların ismini yazabilmek için Knolles veya Paul-Ricaut’un kitabını da okuyabilirim. Fakat buralar hakkında yazı yazan herkesin eserinde bulabileceğiniz şeylerden bahsetmek faydasızdır zannederim. Benim bütün istediğim kadınlara mahsus bir muhalefetle bunların söylediklerinin yanlış olduğunu size ispat etmektir. Mesela meşhur Mr. Hill’in bahsettiği Ayasofya’daki terleyen sütun ve bu terlerin baş ağrısına iyi geldiğini söylemesi. İnanın böyle bir şey ve bu konuda en ufak bir adet yok. Sanırım bu Mr. Hill Mısır’daki yer altı mağaraları ile burayı karıştırıyor. Çünkü zannederim böyle bir harikadan bahsedildiğini bile duymamıştır.İstanbul çok büyük bir şehir. Kurulduğu yer düzgün olmadığı için olduğundan daha büyük görünüyor. Burada birbirine güzel bir şekilde karışmış bahçeler, çamlar, serviler, saraylar, camiler velhasıl tıpkı bir büfeye düzgün bir şekilde yerleştirilen çeşitli tabak, şamdan ve çeşitli eşyaların görünüşü gibi. Bu benzetme tuhaf ama doğrudur. Sarayı görebileceğim kadar gördüm. Denize doğru uzanmış bir arazi üzerinde şekli gayrimuntazam fakat çok geniş. Bahçeleri gayet yüksek servilerle dolu ve gayet büyük. İşte görebildiklerim. Üzerinde ufak kuleler ve piramitler yükselen binalar beyaz taştan ve oldukça güzel bir tesir bırakıyor. Hıristiyanlık âleminde bu sarayın yarısı büyüklüğünde bir sarayı olan kral yoktur. Sarayın ağaçlarla süslü taş galerilerle çevrilmiş altı büyük avlusu var. Bunların birincisi bekçiler, ikincisi köleler, üçüncüsü aşçılar, dördüncüsü seyisler, beşincisi divan, altıncısı huzura kabul edilecekler için. Sarayın kadınlar kısmında ise bir bu kadar daha avlu var. Harem ağaları, subaylar ve aşçıların daireleri ayrı.Ayasofya saraydan sonra ikinci derecede meşhur. Fakat bir Hıristiyan burayı görmekte güçlük çeker. Kaymakam’a üç defa müracaat ederek izin istedim. O da ulema efendileri toplamış, isteğimin kabul edilip edilmeyeceği hususunu müftüden sormuş. Bu onlar için o kadar önemli bir şey haline gelmiş ki, üç gün tartışma yapılmış ve nihayet ısrarıma rıza gösterilmiş. Diğer camilere Hıristiyanlar hiçbir zorlukla karşılaşmadan girdikleri halde Türkler bu cami için neden bu kadar endişeleniyorlar anlamıyorum. Burası daha önce kilise iken cami haline çevrildiği halde mozaik halinde olan ve artık enkaz halini almış bulunan azizlerin tasvirlerine dua edilirse caminin kutsallığı bozulur diye düşünüyorlar herhalde. Türklerin İstanbul’da buldukları bütün tasvirleri yok ettikleri yolundaki sözler tamamen yalan. Bu caminin yüz on üç ayak çapında olan kubbesi fevkalade büyüklükte mermer direklere dayanan kemerler üzerine inşa edilmiş. Taşları ve döşemeleri hep mermer. Çeşitli renkte mermer direklere dayanan iki dehliz var. Kubbe, mozaikten fakat kısmen harap olmuş. Bu mozaikten getirip gösterdikleri parçalar cam gibi veya aventurin yapılan bir terkip gibi görünüyor. İmparator Konstantin’in mezarını da gördüm. Türkler buna çok hürmet ediyorlar. Ayasofya gibi meşhur bir binayı noksan olarak anlattım. Fakat mimarî hakkındaki bilgim çok az olduğu için fazla teferruata giremiyorum. İstanbul’da gördüğüm birçok camiyi Ayasofya’dan daha çok beğendim. Mesela Süleymaniye Camii muntazam bir kare şeklinde. Köşelerinde gayet güzel dört kubbe var. Ortada mermer direkler üzerinde ince bir kubbe, iki ucunda ise ortadaki gibi tutturulmuş iki kubbe daha var. Caminin etrafını dolaşan dehlizler ve döşeme mermerden. Büyük kubbenin altındaki çeşmenin latif sütunları tabii mermerden başka türlü görünüyor. Bir yanda beyaz mermerden bir çeşme, öbür yanda yaldızlı kafeslerle çevrili padişaha ait mahfil görünüyor. Bu mahfile ince bir merdiven ile çıkılıyor. Caminin en yüksek yerindeki mihrapta Allah’ın adı yazılı. Önünde orta boylu bir insan boyunda iki şamdan ve bizdeki mumların üç katı kadar kalınlığında mumlar var. Yere çok kıymetli halılar serilmiş. Bütün cami birçok kandillerle aydınlatılmış. Önde çok büyük bir avlu var. İşte bütün bunlar size İstanbul camileri hakkında bilgi verebilir.* (Lady Montagu, İstanbul’da İngiltere’nin elçiliğini yapan Edward Wortley Montagu’nun hanımıdır. İstanbul’da ve Osmanlı’nın çeşitli şehirlerine yaptığı seyahatler esnasında 12 Şubat 1717’den 19 Mayıs 1718’e kadar çeşitli şahıslara yirmi mektup yazmıştır. Ölümünden bir yıl sonra yayınlanan mektupları Avrupa’da pek çok insanın taktirini kazanmıştır. Mektupları Türkçeye ilk defa 1912 yılında “Şark Mektupları” ismiyle Ahmet Refik Altınay tarafından çevrilmiştir.)

طوپقاپو سراينڭ اوچنجی آولیسنده ، خرقۀ سعادت دائره سنڭ قارشوسنده  یر آلان بو كوچك چشمه ، سلطان ٢نجي محمود طرفندن كتخدا دفِع غم خاتون آدینه  ١٨١١ ییلنده  ياپديريلمشدر.چشمه ، اوستی قپاقلي كوپ فورمنده  اولوب تك پارچه  مرمردن اعمال ايديلمشدر. اوڭ قسمنده  قيوريملي بر تكنه سي بولونمقده در. “دفع غم” تعبيري لغاتده ؛ أوزونتويي، كدری و صیقینتی یی كیدرمك آڭلامنه  كلير. چشمه نڭ بو اسمه  لایق كورولن حكایه سی ایسه  اولدقجه  دقّت چكيجيدر.روایته  كوره ، سلطان ٢نجي محمود دونمنده  حرمده  كورولي بر جاريه ، پادشاهه  كوڭل ويرر. بر كون پادشاهڭ بانيوسني تمیزله مكله  وظيفه لنديريلديگنده ، آیینه یه  صابونله  شو جمله یی یازار:“پادشاهم، سزی سَون نيله سين؟”بو یازی یی كورن پادشاه، آیینه یه  قیصه  بر نوط دوشر:“كندینی بیان ايله سين.”بر سوره  صوڭره  جاريه ، آیینه یه  بو كز شو صورويي یازار:“یا قورقويورسه  نيله سين؟”سلطان ٢نجي محمود، یینه  نحیف و اينجه لكلي بر اسلوبله  شو جوابی ویرر:“قورقماسين، بیان ايله سين.”بو يازيشمه لردن جسارت آلان جاريه ، توم جسارتنی طوپلایارق پادشاهڭ حضورینه  چیقار؛ آنجق هیجاننه  يڭيك دوشه رك باييلير. سلطان ٢نجي محمود، بو حادثه  اوزرینه ، سرایڭ باغچه سنده  ١٨١١ ییلنده  دفع غم خاتون آدینه  بو چشمه نڭ یاپیلمه سنی امر ايدر. بویله جه  عادتا، “صیقینتیڭی آت؛ بن ده  سنڭ كبی بر انسانم. هیجانه  كرك يوق” دیمك ايستر.تواضعی اساس آلان، كوڭل مسئله لرينه  دگر ویرن و كیمسه یی كوچك كورمه ین بو ظریف ياقلاشيمڭ نشانه سی اولارق یاپدیریلان دفع غم خاتون چشمه سی، عثمانلی سرای كولتورنده كي انسانی اینجه لگی بوكون حالا فيصيلدامه يه  دوام ايتمكده در.١٢٢٦ تاریخلی چشمه نڭ كتابه سنده : “صاحب الخيرات مرحومه  كتخدا دفعِ  غم خاتونڭ خيراتيدر” يازمقده در.سلطان ٢نجي محمودي رحمتله  آڭييورز.Topkapı Sarayı’nın üçüncü avlusunda, Hırka-i Saadet Dairesi’nin karşısında yer alan bu küçük çeşme, Sultan 2. Mahmud tarafından Kethüda Def-i Gam Hatun adına 1811 yılında yaptırılmıştır.Çeşme, üstü kapaklı küp formunda olup tek parça mermerden imal edilmiştir. Ön kısmında kıvrımlı bir teknesi bulunmaktadır. “Def-i Gam” tabiri lügatte; üzüntüyü, kederi ve sıkıntıyı gidermek anlamına gelir. Çeşmenin bu isme layık görülen hikâyesi ise oldukça dikkat çekicidir.Rivayete göre, Sultan 2. Mahmud döneminde haremde görevli bir cariye, padişaha gönül verir. Bir gün padişahın banyosunu temizlemekle vazifelendirildiğinde, aynaya sabunla şu cümleyi yazar:“Padişahım, sizi seven neylesin?”Bu yazıyı gören padişah, aynaya kısa bir not düşer:“Kendini beyan eylesin.”Bir süre sonra cariye, aynaya bu kez şu soruyu yazar:“Ya korkuyorsa neylesin?”Sultan 2. Mahmud, yine nahif ve incelikli bir üslupla şu cevabı verir:“Korkmasın, beyan eylesin.”Bu yazışmalardan cesaret alan cariye, tüm cesaretini toplayarak padişahın huzuruna çıkar; ancak heyecanına yenik düşerek bayılır. Sultan 2. Mahmud, bu hadise üzerine, sarayın bahçesinde 1811 yılında Def-i Gam Hatun adına bu çeşmenin yapılmasını emreder. Böylece adeta, “Sıkıntını at; ben de senin gibi bir insanım. Heyecana gerek yok.” demek ister.Tevazuu esas alan, gönül meselelerine değer veren ve kimseyi küçük görmeyen bu zarif yaklaşımın nişanesi olarak yaptırılan Def-i Gam Hatun Çeşmesi, Osmanlı saray kültüründeki insanî inceliği bugün hâlâ fısıldamaya devam etmektedir.1226 tarihli çeşmenin kitabesinde: “Sâhibü’l-hayrât merhume kethüdâ def‘-i Gam Hatun’un hayrâtıdır” yazmaktadır.Sultan 2. Mahmud’u rahmetle anıyoruz.

Fâtıma Hanım Mezar KitabesiHüvel-bâkîSikke-i Hümâyûn RessamıMerhûm el-Hâc HâşimEfendi zevcesiFâtıma Hanım rûhuiçün el-FâtihaFî 25 Muharrem sene 1294KELİMELER:Hüvel-bâkî: “Bâkî olan O’dur”; Allah’ın ebedîliğini ifade eden kitabe başlangıç ifadesi.Sikke-i Hümâyûn: Osmanlı padişahı adına basılan resmî para; mecazen devletin resmî sikkesi.Merhûm: Vefat etmiş kimse; Allah’ın rahmetine kavuşması temennisiyle kullanılan ifade.el-Hâc: Hac ibadetini yerine getirmiş kimse için kullanılan unvan.Zevcesi: Eşi, hanımı.el-Fâtiha: Kur’ân-ı Kerîm’in ilk sûresi; vefat edenin ruhuna okunması istenen dua.Fî: -de, -da; “tarihinde” anlamı veren edat.Muharrem: Hicrî takvimin ilk ayı.Hacı Beşir Ağa Türbe ve Sebili’nin KitabesiKELİMELER:1. Satır: Mülk-haslet: Doğuştan gelen, tabiî özellik; burada “yüksek tabiat, asil seciye” anlamında. / Kerem-fermâ: Cömertlik gösteren, ihsanda bulunan. / Sinîn-i kesîra: Uzun yıllar, çok seneler. / Sadr: Yüksek makam, ileri gelen kimse; devlet ricali için kullanılır. / Revnak: Canlılık, parlaklık, itibar. / Zîb: Süs, güzellik. / Mekârim: Güzel ahlâklar, faziletler. / Halâik: Halk, insanlar. / Celb: Çekme, kazanma. / Duʻâ: Dua, yakarış.2. Satır: Bâkî: Ebedî, kalıcı. / Saʻâdet-i dünyâ: Dünya mutluluğu; geçici refah ve huzur. / ʻAzm: Kararlılık, kesin niyet. / Râh: Yol. / Bekâ: Ebediyet, ahiret hayatı. / Hulûs: Samimiyet, içtenlik. / Civâr: Yakınlık, komşuluk; manevî yakınlık anlamında da kullanılır. / Hazret-i Hâlid: Hâlid b. Zeyd Ebû Eyyûb el-Ensârî (Eyüp Sultan). / Menzil: Konak, varılan yer; burada “ebedî istirahatgâh” anlamında.3. Satır: Makâm: Mevki, yer; ahiretteki derece anlamında. / Firdevs: Cennetin en yüksek tabakası. / Hem-dem: Birlikte bulunan, yakın dost, yoldaş. / Hüdâ: Allah. / Bende: Kul. / Târîh: Olayın gerçekleştiği yılı ifade eden manzum veya mensur kayıt. / Zîr-i livâ: Sancağın altı; bir lidere manen tâbi olma ifadesi. / Livâ-i Resûl: Hz. Peygamber’in sancağı; mecazen onun himayesi ve şefaati. / Me’vâ: Sığınılacak yer, barınak, yurt. / Hicrî 1159: Hicrî takvime göre yıl (Milâdî 1746–1747).Tarzınev Hanım Mezar KitabesiHüvel-bâkîFirdevsî âşiyânSultan Murad Hân-ı HâmisHazretlerinin kutucu ustasıMerhûme Tarzınev Hanım rûhuna Fâtiha22 Kânunusânî 1336KELİMELER:Hüvel-bâkî: “Bâkî olan O’dur”; Allah’ın ebedîliğini ifade eden kitabe başlangıç formülü. / Firdevsî: Firdevs’e (cennetin en yüksek makamına) ait, onunla ilgili. / Âşiyân: Mesken, yurt; kitabelerde mecazen “ebedî mekân / kabir / ahiret yurdu” anlamında kullanılır. / Hân-ı Hâmis: Beşinci han; Osmanlı padişahı V. Murad’ı ifade eden unvan. / Hazretleri: Saygı ve tazim ifadesi; yüksek makam sahipleri için kullanılır. / Kutucu ustası: Saray veya ilgili yapılar için kutu, sandık, muhafaza kabı yapan sanatkâr; zanaatkâr unvanı. / Merhûme: Vefat etmiş kadın; Allah’ın rahmetine kavuşması temennisiyle kullanılan ifade. / Rûhuna: Vefat eden kişinin manevî varlığına, ruhu için. / Fâtiha: Kur’ân-ı Kerîm’in ilk sûresi; ölenin ruhuna okunması istenen dua. / Kânunusânî: Rûmî takvimde Ocak ayı.

كوچك جنيدڭ فراستيجنید بغدادی حضرتلری، هنوز یدی ياشنده يكن مدرسه دن دوندیگنده باباسنی آغلاركن كورور و سببنی صورار. باباسی شویله دیر: زكات اولارق داييڭ سرئ السقطي يه برقاچ كوموش كوندرمشدم، فقط قبول ايتمدي. قیمتلی عمریمی، اللّٰه دوستلرینڭ بگنمدیگی كوموشلر ایچون خرجاديغمه آغلايورم.بونڭ اوزرینه جنید بغدادی: باباجغم، پاره یی ویر؛ بن كوتوره يم، دیر و داييسنڭ اوینه كيدر. قاپویی چالار. داییسی كیم اولدیغنی صورنجه : بن جنيدم داييجغم. قاپویی آچ و بابامڭ زكاتی اولان بو كوموشلري قبول ایت، دير.داییسی ”آلمام!“ دیینجه ، جنید بغدادی شو سوزلری سویلر: اللّٰه تعالینڭ عدالتیله بابامه امر ایتدیگی و احسانیله سنی سربست بیراقدیغی حقّی ایچون آل! داییسی بونڭ اوزرینه صورار: اللّٰه تعالی باباڭه نه امر ایتدی، بڭا نه احسان ایتدی؟جنید بغدادی شو حكمتلی جوابی ویرر: بابامي زنكین قیلوب زكات ویرمه سنی امر ايتمكله عدالت ايتدي. سنی فقیر قیلوب زكاتی قبول ایدوب ایتمه مه خصوصنده سربست بیراقمقله ده سڭا احسان ايتدي.بو سوزلر سرئ السقطينڭ چوق خوشنه كیدر و جنيده شویله دیر: اوغلم! كوموشلري قبول ایتمدن اوڭجه سنی طلبه لگه قبول ايتدم. آردندن قاپویی آچار و كوموشلري آلير.Küçük Cüneyd’in FerasetiCüneyd-i Bağdâdî Hazretleri, henüz yedi yaşındayken medreseden döndüğünde babasını ağlarken görür ve sebebini sorar. Babası şöyle der: Zekât olarak dayın Sırrî-i Sekatî’ye birkaç gümüş göndermiştim, fakat kabul etmedi. Kıymetli ömrümü, Allah dostlarının beğenmediği gümüşler için harcadığıma ağlıyorum.Bunun üzerine Cüneyd-i Bağdâdî: Babacığım, parayı ver; ben götüreyim, der ve dayısının evine gider. Kapıyı çalar. Dayısı kim olduğunu sorunca: Ben Cüneyd’im dayıcığım. Kapıyı aç ve babamın zekâtı olan bu gümüşleri kabul et, der.Dayısı “Almam!” deyince, Cüneyd-i Bağdadi şu sözleri söyler: Allah Teâlâ’nın adaletiyle babama emrettiği ve ihsanıyla seni serbest bıraktığı hakkı için al! Dayısı bunun üzerine sorar: Allah Teâlâ babama ne emretti, bana ne ihsan etti?Cüneyd-i Bağdâdî şu hikmetli cevabı verir: Babamı zengin kılıp zekât vermesini emretmekle adalet etti. Seni fakir kılıp zekâtı kabul edip etmeme hususunda serbest bırakmakla da sana ihsan etti.Bu sözler Sırrî-i Sekatî’nin çok hoşuna gider ve Cüneyd’e şöyle der: Oğlum! Gümüşleri kabul etmeden önce seni talebeliğe kabul ettim. Ardından kapıyı açar ve gümüşleri alır.محرمیّت سمبولي: عثمانلی قاپو طوقماقلريعثمانلی دولتی؛ انسانه  صايغي يي اساس آلان، ديني حسّاسيتلري كوزتن و اخلاقی دگرلري يوجلتن بیوك بر اسلام مدنیّتی انشا ايتمشدر.عثمانليده  شخصی حیاتده  اولدیغی كبی صوسيال حیاتده  و معماريده  ده  حلال–حرام حسّاسیتی تیتیزلكله  كوزتيليردي. أولر كنللكله  حرم و سلاملق اولارق ایكی بولومدن اولوشور، قاپو طوقماقلري دخی بو آڭلاييشه  كوره  تاصارلانيردي.قاپيلرده  چوغونلقله  ایكی طوقماق بولونوردي. بونلردن بیوك اولانی طوق و قالین بر سس چيقاريردي. اركك مسافرلر بو طوقماغي قوللانیر، أو خلقی كلنڭ بر اركك اولدیغنی بو سسدن آڭلار و اوڭا كوره  حاضرلق یاپارق قاپویی آچاردي. داها كوچك اولان طوقماق ایسه  اینجه  و تيز بر سس چيقاريردي. خانملر بو طوقماغي قوللانیر، بویله جه  أوڭ خانمی قاپویی كوڭل راحتلغيله  آچابيليردي. بو اینجه  معماري دتاي، محرميتڭ كونلك حیاته  ناصل ظرافتله  ‏يانسيديغنڭ كوزل بر أورنگيدر.Mahremiyet Sembolü: Osmanlı Kapı TokmaklarıOsmanlı Devleti; insana saygıyı esas alan, dinî hassasiyetleri gözeten ve ahlâkî değerleri yücelten büyük bir İslâm medeniyeti inşa etmiştir.Osmanlı’da şahsî hayatta olduğu gibi sosyal hayatta ve mimaride de helâl–haram hassasiyeti titizlikle gözetilirdi. Evler genellikle harem ve selâmlık olarak iki bölümden oluşur, kapı tokmakları dahi bu anlayışa göre tasarlanırdı.Kapılarda çoğunlukla iki tokmak bulunurdu. Bunlardan büyük olanı tok ve kalın bir ses çıkarırdı. Erkek misafirler bu tokmağı kullanır, ev halkı gelenin bir erkek olduğunu bu sesten anlar ve ona göre hazırlık yaparak kapıyı açardı. Daha küçük olan tokmak ise ince ve tiz bir ses çıkarırdı. Hanımlar bu tokmağı kullanır, böylece evin hanımı kapıyı gönül rahatlığıyla açabilirdi. Bu ince mimari detay, mahremiyetin günlük hayata nasıl zarafetle yansıdığının güzel bir örneğidir.محرمیّت و امنیت آلانلری: چیقماز صوقاقلرعثمانلی شهر ياپيلانمه سنده  چیقماز صوقاقلر، يالڭزجه  بر معماري ترجیح دگل؛ عین زمانده  طوپلومڭ محرمیّت، قومشولق و كوگنلك آڭلاييشنى ‏يانسيتان أونملي بر كولتورل عنصردي. كونمز شهرلرنده  بیوك اولچوده  غائب اولان بو صوقاقلر، عثمانلينڭ عائله  ياپيسني و محلّه  كولتوريني اڭ أیی ‏يانسيتان معماري ميراثلردن بريدر.عثمانلی شهرلرنده  چیقماز صوقاقلر، كونده لك حیاتڭ اڭ ساكن، اڭ محرم و اڭ قونتروللي آلانلريدي. كنللكله  برقاچ أودن اولوشان بو صوقاقلر، یوكسك باغچه  دیوارلری و آولي كله نگيله  برلكده ، اسلامی و انسانی بر محرمیّت آڭلاييشنڭ طبيعي بر اوزانتيسيدي. صوقاغه  كیرن هركس قولایجه  فرق ایدیلیر، یبانجی ایله  طانيدق همن آییرد ايديليردي.محلّه  كوگنلگي، عثمانليده  بیوك اولچوده  قومشولق طايانيشمه سنه  طايانييوردي. أوزللكله  قاپو أوڭلرنده  وقت كچیرن یاشلی خانملر، چیقماز صوقاقلرڭ عادتا كوڭللی امنیت كوروليلري كبيدي. قادینلر بو صوقاقلرده  داها راحت حركت ایدر، أولرڭ اوڭنده  صحبت ایدر؛ چوجقلر ایسه  كوون ایچنده  اويناردي.كونمزده  مودرنلشمه نڭ اتكيسيله  چیقماز صوقاق آڭلاييشي بیوك اولچوده  ترك ايديلمشدر. بو طوروم، چوجقلرڭ أولره  قپانمه سنه  و صوسيال حیاته  اويوملرينڭ اولومسز يوڭده  اتكيلنمه سنه  سبب اولمشدر.Mahremiyet ve Emniyet Alanları: Çıkmaz SokaklarOsmanlı şehir yapılanmasında çıkmaz sokaklar, yalnızca bir mimari tercih değil; aynı zamanda toplumun mahremiyet, komşuluk ve güvenlik anlayışını yansıtan önemli bir kültürel unsurdu. Günümüz şehirlerinde büyük ölçüde kaybolan bu sokaklar, Osmanlı’nın aile yapısını ve mahalle kültürünü en iyi yansıtan mimari miraslardan biridir.Osmanlı şehirlerinde çıkmaz sokaklar, gündelik hayatın en sakin, en mahrem ve en kontrollü alanlarıydı. Genellikle birkaç evden oluşan bu sokaklar, yüksek bahçe duvarları ve avlu geleneğiyle birlikte, İslâmî ve insanî bir mahremiyet anlayışının tabiî bir uzantısıydı. Sokağa giren herkes kolayca fark edilir, yabancı ile tanıdık hemen ayırt edilirdi.Mahalle güvenliği, Osmanlı’da büyük ölçüde komşuluk dayanışmasına dayanıyordu. Özellikle kapı önlerinde vakit geçiren yaşlı hanımlar, çıkmaz sokakların adeta gönüllü emniyet görevlileri gibiydi. Kadınlar bu sokaklarda daha rahat hareket eder, evlerin önünde sohbet eder; çocuklar ise güven içinde oynardı.Günümüzde modernleşmenin etkisiyle çıkmaz sokak anlayışı büyük ölçüde terk edilmiştir. Bu durum, çocukların evlere kapanmasına ve sosyal hayata uyumlarının olumsuz yönde etkilenmesine sebep olmuştur.جعفرِ صادقڭ نصیحتیبر كون دورڭ مشهور زاهدلرندن داودِ طائي، جعفرِ صادق حضرتلرینڭ یاننه  كله رك شویله  دیر: ای پیغمبر افنديمزڭ طورونی! بڭا بر نصیحت وير. قلبم قراردي.جعفرِ صادق حضرتلری بویورور كه : ای داود! سن زمانمزڭ اڭ زاهدي، اللّٰهدن اڭ چوق قورقانلرندنسڭ. بنم نصیحتمه  سنڭ نه  احتیاجڭ وار؟داودِ طائي شو جوابی ویرر: ای اللّٰه رسولنڭ طورونی! سزڭ بتون ياراتيلمشلر اوزرنده  بر أوستونلگڭز واردر. او بیوك پیغمبرڭ قانی طمارلريڭزده  طولاشمقده در. بو سببله  هركسه  نصیحت ایتمه ڭز سزه  واجبدر.بونڭ اوزرینه  جعفرِ صادق حضرتلری شویله  بویورور: ای داود! قیامت كونی كلدیگنده ، جدم محمّد عليه السّلامڭ المدن طوتوب، ”نه  ایچون بڭا حقّیله  اويمدڭ؟“ ديمه سندن قورقويورم. بو ایشلر صوي صوپ ایشی دگل؛ عبادت و عمل ايشيدر.بو سوزلری دویان داودِ طائي آغلامه یه  باشلار و شویله  دیر: یا ربّی! او، پیغمبر صويندن كلدیگی حالده  بویله  دوشونویور و بویله  قونوشويور. دده سي پیغمبر، آننه سی حضرت فاطمه  ایكن بو حالده  اولان بری قارشوسنده  داود كیم اولویور كه ، یاپدیغی عمللره  كوگنه بيلسين؟بو سوزلرله  توبه  و استغفاره  يوڭلير.Cafer-i Sâdık’ın NasihatiBir gün devrin meşhur zâhidlerinden Dâvûd-i Tâî, Cafer-i Sâdık Hazretleri’nin yanına gelerek şöyle der: Ey Peygamber Efendimizin torunu! Bana bir nasihat ver. Kalbim karardı.Cafer-i Sâdık Hazretleri buyurur ki: Ey Dâvûd! Sen zamanımızın en zâhidi, Allah’tan en çok korkanlarındansın. Benim nasihatime senin ne ihtiyacın var?Dâvûd-i Tâî şu cevabı verir: Ey Allah Resul’ünün torunu! Sizin bütün yaratılmışlar üzerinde bir üstünlüğünüz vardır. O büyük Peygamber’in kanı damarlarınızda dolaşmaktadır. Bu sebeple herkese nasihat etmeniz size vaciptir.Bunun üzerine Cafer-i Sâdık Hazretleri şöyle buyurur: Ey Dâvûd! Kıyamet günü geldiğinde, ceddim Muhammed Aleyhisselâmın elimden tutup, “Niçin bana hakkıyla uymadın?” demesinden korkuyorum. Bu işler soy sop işi değil; ibadet ve amel işidir.Bu sözleri duyan Dâvûd-i Tâî ağlamaya başlar ve şöyle der: Ya Rabbi! O, Peygamber soyundan geldiği hâlde böyle düşünüyor ve böyle konuşuyor. Dedesi Peygamber, annesi Hazret-i Fâtıma iken bu hâlde olan biri karşısında Dâvûd kim oluyor ki, yaptığı amellere güvenebilsin?Bu sözlerle tövbe ve istiğfara yönelir.