بر سنەنڭ آردندن... بو ییل بوینجه عثمانلی توركجەسی اگیتیمی و سورديرولەبيليرلگي نقطەسنده سزلرله اوموز اوموزه، عین هيجانڭ ایچنده یول یورودك. بعضًا بر بلكەنڭ كنارندەكی اینجه بر اشارتدن یوله چیقارق بر دورڭ قاپوسنی آرالادق، بعضًا بر كتابەدەكي برقاچ كلمەدن بتون بر تاریخی یڭیدن اوقومغه نیت ایتدك. كونجل مسئلەلري تاریخڭ ایز دوشومنده یاقالامەیه چالیشدق؛ كچمشله بوكونی بولوشديران او اینجه كوپرويي برلكده قوردق. یوز ییللر أوڭجه یازیلمش متنلري كندی دنیامزه ترجمه ایتدك؛ او یازیلرله اوقویوب یازمەنڭ، آڭلامەنڭ و آڭلاملانديرمەنڭ لذتنی پايلاشدق. سنه بوینجه اونلرجه بلكه و كتابه أوزرنده چالیشارق كولتورل، تاریخی، أدبی و دینی آڭلامده بربریمزه قاتقی صوندق. هر درس، هر اوقومه، هم بیلكی آقتاريمي هم ده حافظەنڭ دیریلیشی اولدی. بر آرایه كلدیگمز هر آن، عثمانلی توركجەسنڭ یالڭزجه بر دیل دگل، بر كولتور و مدنیت طاشييجيسي اولدیغنی بر كز داها خاطرلاتدی. و بوكون بر سنەنڭ داها صوڭنه كلدك. بو ویریملی، بركتلی، قلبه طوقونان چاليشمەلرڭ آردندن صوڭ صاييمزي حاضرلايوب سزلره اولاشديرمەنڭ حضور و سوينجنى ياشييورز. غیرتڭز، ايلكيڭز، دوامليلغڭز و قاتقيلريڭز بو يولجيلغڭ اڭ كوچلی طرفيدي. ديلگمز، تمنّيمز و دعامز اودركه: أوڭمزدەكي ییل ده عین هیجانله، آرتارق، كليشەرك یولمزه دوام ايدەبيلەلم. بو سنه بزلره ویردیگڭز دستگڭ، ايلكينڭ و محبتڭ كلەجك ییل ده سورمەسني كوڭلدن آرزو ایدییور؛ هر بریڭزه صاغلق، عافیت و بركت دیلەیورز. ارتباطده قالمق، برابر أورتمك، برابر اوقومق و برابر استفاده ایتمك امیدیله...Bu yıl boyunca Osmanlı Türkçesi eğitimi ve sürdürülebilirliği noktasında sizlerle omuz omuza, aynı heyecanın içinde yol yürüdük. Bazen bir belgenin kenarındaki ince bir işaretten yola çıkarak bir devrin kapısını araladık, bazen bir kitabedeki birkaç kelimeden bütün bir tarihi yeniden okumaya niyet ettik. Güncel meseleleri tarihin iz düşümünde yakalamaya çalıştık; geçmişle bugünü buluşturan o ince köprüyü birlikte kurduk. Yüz yıllar önce yazılmış metinleri kendi dünyamıza tercüme ettik; o yazılarla okuyup yazmanın, anlamanın ve anlamlandırmanın lezzetini paylaştık.Sene boyunca onlarca belge ve kitabe üzerinde çalışarak kültürel, tarihî, edebî ve dinî anlamda birbirimize katkı sunduk. Her ders, her okuma, hem bilgi aktarımı hem de hafızanın dirilişi oldu. Bir araya geldiğimiz her an, Osmanlı Türkçesi’nin yalnızca bir dil değil, bir kültür ve medeniyet taşıyıcısı olduğunu bir kez daha hatırlattı.Ve bugün bir senenin daha sonuna geldik. Bu verimli, bereketli, kalbe dokunan çalışmaların ardından son sayımızı hazırlayıp sizlere ulaştırmanın huzur ve sevincini yaşıyoruz. Gayretiniz, ilginiz, devamlılığınız ve katkılarınız bu yolculuğun en güçlü tarafıydı.Dileğimiz, temennimiz ve duamız odur ki: Önümüzdeki yıl da aynı heyecanla, artarak, gelişerek yolumuza devam edebilelim. Bu sene bizlere verdiğiniz desteğin, ilginin ve muhabbetin gelecek yıl da sürmesini gönülden arzu ediyor; her birinize sağlık, afiyet ve bereket diliyoruz.İrtibatta kalmak, beraber üretmek, beraber okumak ve beraber istifade etmek ümidiyle…

نیل نهري، آفریقه نڭ قلبندن طوغوب قوزَيه طوغری ایلرله ین، قطعه نڭ طمارلرنده آقان بر حیات قايناغيدر. یاقلاشیق ٦٦٥٠ كيلومتره لك اوزونلغیله دنیانڭ اڭ اوزون نهري اولان نیل، آفریقه طوپراقلرینه هم بركت هم ده مدنیت طاشیمشدر. سودان، اتییوپیه، اوغانده و مصر كبی أولكه لرڭ قدري، بویوك ئولچوده بو نهرڭ آقيشنه باغلیدر.آفریقه نڭ كنیش بر بولومي قوراق و یاغیشسز اقلیم قوشاغنده یر آلیر. بو شرطلر آلتنده نیل، بر نهردن چوق داها فضله سيدر؛ عادتا كورونمه ین بر رحمت اليدر. بدیع الزمان سعید نورسينڭ افاده سیله، “مصرڭ قومستاننی بر جنته چویرن نیل مبارك، جبل قمر طاغندن توكنمدن آقییور.” حالبوكه او طاغدن آیریلان قایناق، بویله سی بر نهري بسله یه جك قدر بویوك دگلدر. او منطقه ده یاغمور آزدر؛ طوپراغڭ صوسزلغی أویله سنه فضله دركه، دوشن یاغمور طامله سی داها طوپراغه دگمدن غائب اولور. بو شرطلر آلتنده نيلڭ هیچ توكنمدن آقمه سی، صیره دن بر طبیعت دنكه سيله آچيقلاناماز. ایشته بو یوزدن، “نیل عادتا یر یوزی قانونلرینڭ أوته سنده، غیبی بر جنتدن طوغار” دینیلمشدركه، بو سوز یالڭزجه بر روایت دگل، درین بر حقیقتی دیله كتیریر: نیل، الٰهی بر حكمتڭ و رحمتڭ یر یوزنده كی تجلّيسيدر.سودان و بولكه ایچون نیل، هم كچیم هم ده حیات دیمكدر. أولكه نڭ بویوك قسمی چول اقليمنده در؛ طاریم، ایچمه صویی و انرژی تمامًا بو نهره باغلیدر. بیاض نیل ایله ماوی نيلڭ خرطومده برلشديگي یر، سودانڭ قلبیدر. بو برلشمدن طوغان بركت، طوپراقلری يشرتير؛ مصر، بوغدای، پاموق كبی أورونلر نيلڭ صولریله حیات بولور. سودان كویلری و شهرلری، يوز ييللردر نيلڭ طاشقین دونكوسنه كوره یاشار؛ خلقڭ كچيمي، دیلی، كولتوری و عبادتلری بو نهرڭ ريتمنه كوره شكللنمشدر.نیل عین زمانده آفریقه نڭ اقونومیك اومورغه سيدر. سوداندن مصره  اوزانان تجارت یوللری تاریخ بوینجه بو نهر أوزرنده قورولمشدر. بوكون ده نیل اوزرنده كی طاشیمه جیلق، باراژلر و هیدرو الكتریك سانتراللر آفریقه أولكه لري ایچون حياتي أونمه صاحبدر. اتييوپيه ده كي بویوك رونه سانس باراژي، سودانده كي مَرووه باراژي كبی پروژه لر، انرژی أورتيمنده و قالقينمه ده بليرله ييجي رول اوينامقده در.نيلڭ أوكمی، ساده جه اقتصادی دگل، روحيدر ده. اسكی مصر اويغارلغي، تقويمنى نيلڭ طاشقينلرينه كوره دوزنله مش، تاڭريلرينه صوندیغی شكرڭ مركزینه بو نهري قویمشدر. بوكون دخی آفریقه خلقلرينڭ دیلنده نیل، “اللّٰهڭ رحمتی” اولارق آڭیلیر. چونكه او، قوراق طوپراقلری يشرتن، قاووريجي صیجاغڭ اورته سنده دیریلیشی خاطرلاتان بر اشارتدر.جبل قمردن طوغوب آق دڭزه  قاووشان بو مبارك نهر، هم جغرافیه نڭ هم ده تاریخڭ شاهدیدر. اونڭ صولری آقدقجه آفریقه یاشار؛ آفریقه ياشادقجه نیل، اللّٰهڭ یر یوزنده كی رحمتنی خاطرلاتمه يه دوام ایدر.Nil Nehri, Afrika’nın kalbinden doğup kuzeye doğru ilerleyen, kıtanın damarlarında akan bir hayat kaynağıdır. Yaklaşık 6.650 kilometrelik uzunluğuyla dünyanın en uzun nehri olan Nil, Afrika topraklarına hem bereket hem de medeniyet taşımıştır. Sudan, Etiyopya, Uganda ve Mısır gibi ülkelerin kaderi, büyük ölçüde bu nehrin akışına bağlıdır.Afrika’nın geniş bir bölümü kurak ve yağışsız iklim kuşağında yer alır. Bu şartlar altında Nil, bir nehirden çok daha fazlasıdır; adeta görünmeyen bir rahmet elidir. Bediüzzaman Said Nursî’nin ifadesiyle, “Mısır’ın kumistanını bir cennete çeviren Nîl-i Mübârek, Cebel-i Kamer dağından tükenmeden akıyor.” Halbuki o dağdan ayrılan kaynak, böylesi bir nehri besleyecek kadar büyük değildir. O mıntıkada yağmur azdır; toprağın susuzluğu öylesine fazladır ki, düşen yağmur damlası daha toprağa değmeden kaybolur. Bu şartlar altında Nil’in hiç tükenmeden akması, sıradan bir tabiat dengesiyle açıklanamaz. İşte bu yüzden, “Nil adeta yeryüzü kanunlarının ötesinde, gaybî bir cennetten doğar” denilmiştir ki, bu söz yalnızca bir rivayet değil, derin bir hakikati dile getirir: Nil, ilahi bir hikmetin ve rahmetin yeryüzündeki tecellisidir.Sudan ve bölge için Nil, hem geçim hem de hayat demektir. Ülkenin büyük kısmı çöl iklimindedir; tarım, içme suyu ve enerji tamamen bu nehre bağlıdır. Beyaz Nil ile Mavi Nil’in Hartum’da birleştiği yer, Sudan’ın kalbidir. Bu birleşmeden doğan bereket, toprakları yeşertir; mısır, buğday, pamuk gibi ürünler Nil’in sularıyla hayat bulur. Sudan köyleri ve şehirleri, yüzyıllardır Nil’in taşkın döngüsüne göre yaşar; halkın geçimi, dili, kültürü ve ibadetleri bu nehrin ritmine göre şekillenmiştir.Nil aynı zamanda Afrika’nın ekonomik omurgasıdır. Sudan’dan Mısır’a uzanan ticaret yolları tarih boyunca bu nehir üzerinde kurulmuştur. Bugün de Nil üzerindeki taşımacılık, barajlar ve hidroelektrik santraller Afrika ülkeleri için hayati öneme sahiptir. Etiyopya’daki Büyük Rönesans Barajı, Sudan’daki Merowe Barajı gibi projeler, enerji üretiminde ve kalkınmada belirleyici rol oynamaktadır.Nil’in önemi, sadece iktisadî değil, ruhîdir de. Eski Mısır uygarlığı, takvimini Nil’in taşkınlarına göre düzenlemiş, tanrılarına sunduğu şükrün merkezine bu nehri koymuştur. Bugün dahi Afrika halklarının dilinde Nil, “Allah’ın rahmeti” olarak anılır. Çünkü o, kurak toprakları yeşerten, kavurucu sıcağın ortasında dirilişi hatırlatan bir işarettir.Cebel-i Kamer’den doğup Akdeniz’e kavuşan bu mübarek nehir, hem coğrafyanın hem de tarihin şahididir. Onun suları aktıkça Afrika yaşar; Afrika yaşadıkça Nil, Allah’ın yeryüzündeki rahmetini hatırlatmaya devam eder.

سودانڭ بوكونني آڭلامق ایچون، یالڭزجه كونجل قريزلره دگل، ١٩ نجی یوز ییلده قورولان درین سیاست آغلرينه باقمق كركير. چونكه سودان، صیره دن بر آفریقه طوپراغی دگل؛ نيلي بسله ين حیات طمارلرندن بری اولارق مصرڭ قدرينى بليرله ين بر بولكه يدي. بو سببله سودان أوزرنده قورولاجق هر نفوذ، طوغریدن مصري و نیل حوضه سني قونترول ایتمك آڭلامنه كلییوردی. انكلتره نڭ يوز ييلي آشان سودان سیاستنڭ تملنده ده تام اولارق بو ستراتژیك كرچك ياتييوردي. بو كرچك، او دونمده آتیلان سوموركه جی آدیملرله یالڭزجه تاریخ صحيفه لرينه دگل، سودانڭ بوكونكی قیریلغان ياپيسنه ده یوڭ ویردی.قواله لي محمد علی پاشانڭ ١٨٢١‘ده سوداني مصر اداره سنه قاتمسيله بولكه قیصه سوره ایچنده اقونومیك و عسكری آچیدن كوچ أورتمه يه باشلادی. طاریم آلانلرينڭ كنيشله مسي، تجارت یوللرینڭ آچیلمه سی و قورولان یڭی اقونومیك دوزن مصرڭ زنكینلگنی آرتيردقجه انكلتره، بو يوكسليشي كندی چيقارلرينه تهدید اولارق كوردی. سودانده كي كوله تجارتنى اوڭه چیقارارق “انسان حقلری” سويله مي أوزرندن بر پروپاغانده باشلاتدي؛ فقط بو سويلمڭ آردنده، مصري ضعيفلاتمق و نیل حوضه سني قونترول ایتمك ایسته ین داها كنیش بر ستراتژی واردی.قواله لينڭ وفاتندن صوڭره تكللرڭ قالدیریلمه سی و نیل بوینجه تجارتڭ سربست بیراقیلمسی آوروپه لی تجّارلرڭ سودانه  يوغون شكلده كیرمه سنه یول آچدی. بو آقیش، اینكلتره نڭ بولكه يه داها طوغریدن نفوذ قورمه سني قولايلاشديردي. آوروپه لی تجّارلرڭ سودان ایچلرنده قوردیغی زريبه دینیلن تجارت ایستاسیونلری، یرل خلقڭ هم اقونومیك هم صوسیال دوزننى صارصدي. بوڭا رغمًا انكلیز باصيني، توم قصوری عثمانلی - مصر اداره سنه یوكله یه رك قامو اویی اولوشديردي. بو پروپاغانده، بولكه نڭ أونملی نقطه لرینه یبانجی اداره جيلرڭ آتانمه سنڭ اوڭنی آچدی و انكلتره، سودان يوڭتيمنه كندی اتكیسینی یرلشدیرمگه باشلادی.آوروپه لی اداره جيلرڭ بولكه يه كوندریلمه سی كورونوشده كوله لگي بیتیرمك ایچوندی؛ فقط سرت یوڭتیم طرزلری، یرل ياپي يي هیچه صایان اويغولامه لري و یبانجی اوتوريته نڭ كولكه سنی هر كچن كون داها بلیركین حاله كتیرملری، سودان طوپلومنده درین بر حضورسزلق اولوشديردي. خلق كندینی باصقی آلتنده و طيشلانمش حس ایدییور، أوزللكله اینكلتره نڭ “انسان حقلری” سويلميله سوسله دیگی مداخله لرڭ اصلنده بر تحكّم مقانيزمه سنه دونوشديگني كورویوردی. اقونومیك صیقینتیلر، كولتورل راحتسزلقلر و آرتان اجنبی نفوذي برلشه رك طوپلومسال مخالفتی بسله دي. ایشته بو آتموسفرده محمّد احمدڭ مهديلگني اعلان ایتمه سی، یبانجی اتكينڭ تحكمنه قارشی طوغال بر دیرنیش اوداغنه دونوشدی. مهدی حركتی یالڭزجه یرلی بر باش قالديري دگل؛ عین زمانده انكلتره نڭ سودان اوزرنده كی اوزون وعده لی پلانلرينه بكله ديگندن داها فضله آلان آچان بر كليشمه يدي. چونكه عصیانڭ یول آچدیغی قائوص، انكلتره نڭ ییللردر قورغولاديغي “سودانده استقرارسزلق وار، مداخله ايديلمليدر” سويله مني كوچلنديردي و بولكه يه داها طوغریدن نفوذ ایتمسنی مشروعلاشديردي. بویله جه سودان، هم یبانجی اداره یه دویولان أوفكه نڭ هم ده بویوك كوچلرڭ حسابلرينڭ كسيشديگي بر صحنه حالنه كلدی.بوكون سودانده یاشانان سیاسی قريزلر، ایچ صاواشلر، قبیله چاتيشمه لري و طیش مداخله یه آچیق قیریلغان یاپی؛ ١٩ نجی یوز ییلده قورولان بو مستملكه جی دنكلمڭ دوامی نيته لگنده در. انكلتره نڭ او دونمده آتدیغی آدیملر، یرل ياپي يي پارچه لامش، سودانڭ طوغال ليدرلك سورجنى سكته یه اوغراتمش و ایچ ياپيده أویله بر قیریلغانلق ميراثي بیراقمشدركه، اجنبی مداخله سی سودان خلقنڭ حافظه سنده قالیجی بر بولونمه و تدیركینلك سببنه دونوشمشدر. بوكون أولكه ده هر طیش اتكيله یڭیدن آلولنن سیاسی چوكوشلر، قبیله تمللی چاتيشمه لر و اوتوریته بوشلقلري بویوك ئولچوده بو تاریخی ميراثدن بسلنمكده در. نيلڭ ستراتژیك دگری آزالمامش، كره سل كوچلر سودان اوزرنده كی رقابتلريني فرقلی آراجلرله سورديرمشدر. طولاییسیله سودانڭ بوكونكی صانجيلري، كچمشده آتیلان امپريال آديملرڭ حالا یاشایان بر كولكه سی كبیدر؛ تاریخڭ بیراقدیغی بو ایزلر آڭلاشیلمدن سودانڭ كله جگنی آڭلامق ده ممكن دگلدر.Sudan’ın bugününü anlamak için, yalnızca güncel krizlere değil, 19. yüzyılda kurulan derin siyaset ağlarına bakmak gerekir. Çünkü Sudan, sıradan bir Afrika toprağı değil; Nil’i besleyen hayat damarlarından biri olarak Mısır’ın kaderini belirleyen bir bölgeydi. Bu sebeple Sudan üzerinde kurulacak her nüfuz, doğrudan Mısır’ı ve Nil havzasını kontrol etmek anlamına geliyordu. İngiltere’nin yüzyılı aşan Sudan siyasetinin temelinde de tam olarak bu stratejik gerçek yatıyordu. Bu gerçek, o dönemde atılan sömürgeci adımlarla yalnızca tarih sayfalarına değil, Sudan’ın bugünkü kırılgan yapısına da yön verdi.Kavalalı Mehmed Ali Paşa’nın 1821’de Sudan’ı Mısır idaresine katmasıyla bölge kısa süre içinde ekonomik ve askeri açıdan güç üretmeye başladı. Tarım alanlarının genişlemesi, ticaret yollarının açılması ve kurulan yeni ekonomik düzen Mısır’ın zenginliğini artırdıkça İngiltere, bu yükselişi kendi çıkarlarına tehdit olarak gördü. Sudan’daki köle ticaretini öne çıkararak “insan hakları” söylemi üzerinden bir propaganda başlattı; fakat bu söylemin ardında, Mısır’ı zayıflatmak ve Nil havzasını kontrol etmek isteyen daha geniş bir strateji vardı.Kavalalı’nın vefatından sonra tekellerin kaldırılması ve Nil boyunca ticaretin serbest bırakılması Avrupalı tüccarların Sudan’a yoğun şekilde girmesine yol açtı. Bu akış, İngiltere’nin bölgeye daha doğrudan nüfuz kurmasını kolaylaştırdı. Avrupalı tüccarların Sudan içlerinde kurduğu zariba denilen ticaret istasyonları, yerel halkın hem ekonomik hem sosyal düzenini sarstı. Buna rağmen İngiliz basını, tüm kusuru Osmanlı-Mısır idaresine yükleyerek kamuoyu oluşturdu. Bu propaganda, bölgenin önemli noktalarına yabancı idarecilerin atanmasının önünü açtı ve İngiltere, Sudan yönetimine kendi etkisini yerleştirmeye başladı.Avrupalı idarecilerin bölgeye gönderilmesi görünüşte köleliği bitirmek içindi; fakat sert yönetim tarzları, yerel yapıyı hiçe sayan uygulamaları ve yabancı otoritenin gölgesini her geçen gün daha belirgin hâle getirmeleri, Sudan toplumunda derin bir huzursuzluk oluşturdu. Halk kendini baskı altında ve dışlanmış hissediyor, özellikle İngiltere’nin “insan hakları” söylemiyle süslediği müdahalelerin aslında bir tahakküm mekanizmasına dönüştüğünü görüyordu. Ekonomik sıkıntılar, kültürel rahatsızlıklar ve artan ecnebi nüfuzu birleşerek toplumsal muhalefeti besledi. İşte bu atmosferde Muhammed Ahmed’in mehdiliğini ilan etmesi, yabancı etkinin tahakkümüne karşı doğal bir direniş odağına dönüştü. Mehdi hareketi yalnızca yerli bir başkaldırı değil; aynı zamanda İngiltere’nin Sudan üzerindeki uzun vadeli planlarına beklediğinden daha fazla alan açan bir gelişmeydi. Çünkü isyanın yol açtığı kaos, İngiltere’nin yıllardır kurguladığı “Sudan’da istikrarsızlık var, müdahale edilmelidir” söylemini güçlendirdi ve bölgeye daha doğrudan nüfuz etmesini meşrulaştırdı. Böylece Sudan, hem yabancı idareye duyulan öfkenin hem de büyük güçlerin hesaplarının kesiştiği bir sahne hâline geldi.Bugün Sudan’da yaşanan siyasi krizler, iç savaşlar, kabile çatışmaları ve dış müdahaleye açık kırılgan yapı; 19. yüzyılda kurulan bu müstemlekeci denklemin devamı niteliğindedir. İngiltere’nin o dönemde attığı adımlar, yerel yapıyı parçalamış, Sudan’ın doğal liderlik sürecini sekteye uğratmış ve iç yapıda öyle bir kırılganlık mirası bırakmıştır ki, ecnebi müdahalesi Sudan halkının hafızasında kalıcı bir bölünme ve tedirginlik sebebine dönüşmüştür. Bugün ülkede her dış etkiyle yeniden alevlenen siyasi çöküşler, kabile temelli çatışmalar ve otorite boşlukları büyük ölçüde bu tarihi mirastan beslenmektedir. Nil’in stratejik değeri azalmamış, küresel güçler Sudan üzerindeki rekabetlerini farklı araçlarla sürdürmüştür. Dolayısıyla Sudan’ın bugünkü sancıları, geçmişte atılan emperyal adımların hâlâ yaşayan bir gölgesi gibidir; tarihin bıraktığı bu izler anlaşılmadan Sudan’ın geleceğini anlamak da mümkün değildir.

سودان بوكون، یالڭزجه بر ایچ صاواشڭ دگل، كره سل حسابلاشمه نڭ صحنه سي حالنه كلمش طورومده. أولكه ده یاشانان وحشت و انسانلق طیشی صالدیریلر، يوزَيده “قبیله چاتيشمسي” اولارق كورولسه ده كرچكده چوق داها درین ژئوپولیتیك حسابلرڭ صوڭوجيدر. سودان، صاحب اولدیغی یر آلتی زنكينلكلري، ستراتژیك ليمانلري و آفریقه نڭ قلبنده یر آلان قونوميله، دنیا كوچلرینڭ سسسز صاواشنده هدف تخته سنه اوتورتولمشدر.سودانده كي صاواشڭ كورونن یوزی، اوردونڭ قونتروليله میلیس كوچلری آراسنده كی اقتدار مجادله سیدر. آنجق بو مجادله نڭ بسلندیگی طمار، اتنیك كيملكلر أوزرندن كوروكلنن تاریخی رقابتلردر. قبیله عائدیتی، زمانله دینی و ملّی عائديتڭ اوڭنه كچمش؛ اسكی آلیشقانلقلر، مودرن دولت ياپيسنڭ یرینی آلمشدر. بو صوسيولوژيق زمین، طیش كوچلرڭ مداخله سنه صوڭ درجه اویغون بر اورتام اولوشدیرمشدر.سودان، آفریقه نڭ اڭ بویوك آلتین رَزَرولرندن برینه صاحبدر. آیریجه طاریم آچيسندن صوڭ درجه ویریملی اراضيلره و أونملی معدن ياتاقلرينه أو صاحبلگی یاپار. طولاییسیله صاواشڭ آرقه سنده ساده جه ایده ئولوژیك ویا سیاسی رقابت دگل، عین زمانده اقونومیك بر سوموری ياريشي واردر. آلتین، پترول، طاریم اراضيلري و صو قایناقلری اوزرنده كی قونترول، اولوسلر آراسي آقتورلرڭ كیزلی هدفلری آراسنده یر آلمقده در.سودانڭ قيزيل دڭزه  اوزانان ٨٠٠ كيلومتره لك ساحل شریدی، بو أولكه یی ژئوپولیتیك آچیدن قریتیك بر نقطه یه طاشیمقده در. بو حتّي سكز أونملی لیمان بولونور و هر بری، آفریقه ایله آسیه آراسنده كی تجارتڭ كچیش قاپوسی قونومنده در. قيزيل دڭزده دڭز یوللرینڭ قونترولي، یالڭزجه اقونومیك أوستونلك دگل، عین زمانده عسكری و ستراتژیك حاكمیت آڭلامنه كلیر. بو سببله سودانڭ بولونمسی یا ده ضعيفلاتيلمه سي، بولكه ده كي نفوذ مجادله سنڭ بر پارچه سی اولارق يوروتولمكده در.سودانده كي قريزڭ آرقه سنده، محلی و عالم شمول آقتورلرڭ چیقار چاتيشمه سي آچیقجه كورولمكده در. بعض كورفز أولكه لري آراجيلغيله يوروتولن سلاح سوقياتلري، پاره لی عسكر آقیشی و مالی دستكلر، أولكه یی استقرارسزلغه سوروكله مكده در. بو سورچده برلشیك عرب اميرلكلري كبی أولكه لر آراجي رول اويناركن، اصل ستراتژیك هدفلرڭ اسرائیلڭ كوگنلگي و باتيلی چيقارلرله باغلانتیلی اولدیغی دقّت چكمكده در. قيزيل دڭزڭ كوگنلگنى صاغلامه بهانه سیله یاپیلان مداخله لر، اصلنده بولگه يي پارچه لامه یی آماچلايان پلانلرڭ پارچه سیدر.سودانده كي قتل عاملر قارشوسنده اولوسلر آراسي طوپلومڭ سسسزلگي، دنیا كنلي عدالت سيستمنڭ نه قدر چوروديگني بر كز داها اورته یه قویویور. برلشمش ملتلرڭ و اولوسلر آراسي قوروملرڭ حركته كچمكده كي ايستكسزلگي، “قورومه صورومليلغي” ایلكه سنڭ فعلاً آصقي يه آلیندیغنی كوسترییور. غزّه، بوسنه و روآنده ده یاشانان تراژه ديلرده اولدیغی كبی سودان ده بوكون عین عدالتسز دوزنڭ قربانی حالنه كلمشدر. كوچلینڭ حقلی صاییلدیغی، صوچلینڭ جزاسز قالدیغی بو سیستم، آرتیق انسانلغڭ وجداننی تمثیل ایتمییور.سودانڭ استقرارسزلغي ساده جه سودانڭ دگل، بتون آفریقه نڭ و حتّي توركيه نڭ ده كله جگنی اتكيله يه بيله جك بويوطده در. سودانڭ چوكمسي، قيزيل دڭز خطنده توركيه نڭ آفریقه آچيليمنڭ و دڭز ستراتژيسنڭ سكته یه اوغرامسی آڭلامنه كلیر. آیریجه سودان، فلسطین دعواسنه دستگيله بیلینن نادر اسلام أولكه لرندن بریدر. اونڭ ضعيفلاتيلمه سي، بو دستگڭ ده قیریلمه سنه یول آچاجقدر.Sudan bugün, yalnızca bir iç savaşın değil, küresel hesaplaşmanın sahnesi haline gelmiş durumda. Ülkede yaşanan vahşet ve insanlık dışı saldırılar, yüzeyde “kabile çatışması” olarak görülse de gerçekte çok daha derin jeopolitik hesapların sonucudur. Sudan, sahip olduğu yer altı zenginlikleri, stratejik limanları ve Afrika’nın kalbinde yer alan konumuyla, dünya güçlerinin sessiz savaşında hedef tahtasına oturtulmuştur.Sudan’daki savaşın görünen yüzü, ordunun kontrolüyle milis güçleri arasındaki iktidar mücadelesidir. Ancak bu mücadelenin beslendiği damar, etnik kimlikler üzerinden körüklenen tarihi rekabetlerdir. Kabile aidiyeti, zamanla dini ve milli aidiyetin önüne geçmiş; eski alışkanlıklar, modern devlet yapısının yerini almıştır. Bu sosyolojik zemin, dış güçlerin müdahalesine son derece uygun bir ortam oluşturmuştur.Sudan, Afrika’nın en büyük altın rezervlerinden birine sahiptir. Ayrıca tarım açısından son derece verimli arazilere ve önemli maden yataklarına ev sahipliği yapar. Dolayısıyla savaşın arkasında sadece ideolojik veya siyasi rekabet değil, aynı zamanda ekonomik bir sömürü yarışı vardır. Altın, petrol, tarım arazileri ve su kaynakları üzerindeki kontrol, uluslararası aktörlerin gizli hedefleri arasında yer almaktadır.Sudan’ın Kızıldeniz’e uzanan 800 kilometrelik sahil şeridi, bu ülkeyi jeopolitik açıdan kritik bir noktaya taşımaktadır. Bu hatta sekiz önemli liman bulunur ve her biri, Afrika ile Asya arasındaki ticaretin geçiş kapısı konumundadır. Kızıldeniz’de deniz yollarının kontrolü, yalnızca ekonomik üstünlük değil, aynı zamanda askeri ve stratejik hâkimiyet anlamına gelir. Bu sebeple Sudan’ın bölünmesi ya da zayıflatılması, bölgedeki nüfuz mücadelesinin bir parçası olarak yürütülmektedir.Sudan’daki krizin arkasında, mahalli ve alemşümul aktörlerin çıkar çatışması açıkça görülmektedir. Bazı Körfez ülkeleri aracılığıyla yürütülen silah sevkiyatları, paralı asker akışı ve mali destekler, ülkeyi istikrarsızlığa sürüklemektedir. Bu süreçte Birleşik Arap Emirlikleri gibi ülkeler aracı rol oynarken, asıl stratejik hedeflerin İsrail’in güvenliği ve Batılı çıkarlarla bağlantılı olduğu dikkat çekmektedir. Kızıldeniz’in güvenliğini sağlama bahanesiyle yapılan müdahaleler, aslında bölgeyi parçalamayı amaçlayan planların parçasıdır.Sudan’daki katliamlar karşısında uluslararası toplumun sessizliği, dünya geneli adalet sisteminin ne kadar çürüdüğünü bir kez daha ortaya koyuyor. Birleşmiş Milletlerin ve uluslararası kurumların harekete geçmekteki isteksizliği, “koruma sorumluluğu” ilkesinin fiilen askıya alındığını gösteriyor. Gazze, Bosna ve Ruanda’da yaşanan trajedilerde olduğu gibi Sudan da bugün aynı adaletsiz düzenin kurbanı haline gelmiştir. Güçlünün haklı sayıldığı, suçlunun cezasız kaldığı bu sistem, artık insanlığın vicdanını temsil etmiyor.Sudan’ın istikrarsızlığı sadece Sudan’ın değil, bütün Afrika’nın ve hatta Türkiye’nin de geleceğini etkileyebilecek boyuttadır. Sudan’ın çökmesi, Kızıldeniz hattında Türkiye’nin Afrika açılımının ve deniz stratejisinin sekteye uğraması anlamına gelir. Ayrıca Sudan, Filistin davasına desteğiyle bilinen nadir İslam ülkelerinden biridir. Onun zayıflatılması, bu desteğin de kırılmasına yol açacaktır.

اون اوچنجی پنجره: وَاِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِه۪ سرنجه، هر شی لسان مخصوصی ایله خالقنی یاد ایدر. تقدیس ایدر. اوت، بتون موجوداتڭ لسان حال و قال ایله ایتدیگی تسبیحات، بر تك ذات مقدّسڭ وجودینی كوسترییور. اوت، فطرتڭ شهادتی رد ایدیلمز. دلالت حال ایسه، خصوصًا چوق جهتلرله كلسه شبهه كتیرمز. باق، حدسز فطری شهادتی تضمّن ایدن و نهایتسز طرزلرده لسان حال ایله دلالت ایدن و متداخل دائرەلر كبی بر تك مركزه باقان شو موجوداتڭ منتظم صورتلری، هر بری برر دیلدر. و موزون هیئتلری، هر بری برر لسان شهادتدر. و مكمّل حیاتلری، هر بری برر لسان تسبیحدركه، یگرمی دردنجی سوزده قطعي اثبات ایدیلدیگی كبی، او بتون دیللر ایله پك ظاهر بر صورتده تسبیحاتلری و تحیاتلری و بر تك مقدّس ذاته شهادتلری، ضیا كونشی كوستردیگی كبی بر تك ذات واجب الوجودي كوسترير. و كمال الوهیتنه دلالت ایدر.On Üçüncü Pencere: وَاِنْ مِنْ شَيْءٍ اِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمْدِه۪ sırrınca, her şey lisân-ı mahsûsu ile Hâlikını yâd eder. Takdîs eder. Evet, bütün mevcûdâtın lisân-ı hâl ve kāl ile ettiği tesbîhât, bir tek Zât-ı Mukaddese’nin vücûdunu gösteriyor. Evet, fıtratın şehâdeti reddedilmez. Delâlet-i hâl ise, hususan çok cihetlerle gelse şübhe getirmez. Bak, hadsiz fıtrî şehâdeti tazammun eden ve nihâyetsiz tarzlarda lisân-ı hâl ile delâlet eden ve mütedâhil dâireler gibi bir tek merkeze bakan şu mevcûdâtın muntazam sûretleri, her biri birer dildir. Ve mevzûn hey’etleri, her biri birer lisân-ı şehâdettir. Ve mükemmel hayatları, her biri birer lisân-ı tesbîhtir ki, Yirmi Dördüncü Söz’de kat‘î isbat edildiği gibi, o bütün diller ile pek zâhir bir sûrette tesbîhâtları ve tahiyyâtları ve bir tek mukaddes zâta şehâdetleri, ziyâ güneşi gösterdiği gibi bir tek Zât-ı Vâcibü’l-Vücûd’u gösterir. Ve kemâl-i ulûhiyetine delâlet eder.(Mektubat 1, s. 355)1.  Beyitجمله بر آنی برلرجمله اكا كيدرلرجمله دل آنی سویلر هر بر تبدیل ايچندهCümle bir ânı birler cümle âna giderlerCümle dil ânı söyler her bir tebdîl içindeYûnus Emre (6) *Elbette bütün mevcudata damga-i vahdet koyulmuştur. Ve tevhidin âyâtını nakşetmektedir. İman caddesinde onlarla beraber yol alabilene! Her mevcud tebdilen (kendi farklı lisanıyla) onun rububiyetini ilan eder. İşitebilene... Bizim Yûnus… Adeta asırlar öncesinden iktida ederekten, yardıma/hizmete koşmuş. Kime mi? “Lisan-ı hal” ıstılahını ihya ederek günümüz insanın tefekkür dünyasını inşa eden Hazret-i Üstad’a! (رضي الله عنهم) 2. Beyitنطق حالیله رموز اشیاذوالجلال اولديغنه ایلر ایماNutk-ı hâliyle rumûz-ı eşyâZü’l-celâl olduğuna eyler îmâHakanî Mehmed Bey (7)*Nutûk: Maânî fehm olunur hurûf ve asvâtla söz söylemekZü’l-celâl: Sonsuz büyüklük, yücelik ve azamet sahibi olan Allah*Bu öyle bir lisandır ki baş kulağının işittiği sesteki huruftan daha aşikâr latif fakat mücessem olan harflerle gönül kulağınca işitilir, zevk edilir. Yoksa her şeyin açık bir dille, perdesiz o azameti dile getirmesini mi bekliyorsun?  3. Beyitهر شكوفه دهن وبرك زباندر كویاذكر ایدر خالقنی حال دلیله اشجارHer şükûfe dehen ü berg zebândur gûyâZikreder Hâlık’ını hâl diliyle eşcâr Hayali (3)*Evet; her çiçek ağız ve her yaprak dil olmuş da Yaratıcısını nasıl zikretmektedir/hatırlatmaktadır ağaçlar! İnsan olan insan, resmi terk eylemeklikle derununda şahit olmalı! 4. Beyitقابل فیض اولسه بر ادم لسان حاللهههدرس عشقی آكه هر برك چمن تقریر ایدرKâbil-i feyz olsa bir âdem lisân-ı hâlleDers-i ‘aşkı âna her berg-i çemen takrîr iderBelîğ (2)*Feyz: Peygamber Efendimizin mübarek kalbinden, evliyanın kalbleri vasıtasıyle akıp gelen manevî bilgiler*Lisan-ı hal de bu akışın kaynağı. Yeter ki insanın buradan bereketli hisse derlemeye kabiliyeti olsun. Sevgiliye ulaştıracak derslerin/tevhid derslerinin her birisini çemendeki tek bir yapraktan dahi alıp kalbine yerleştirir. (Oysaki bir bu değil. Çemendeki gül ile bülbül üzerine manzumelerce kurulan ders rahlesine bak! Bahar sayfasını oku!) 5. Beyitسواد ممكنات آثارصنعی بی سخن سویلركتاب كائنات اسرار حقّی بی دهن سویلرSevâd-ı mümkinât âsâr-ı sun’ı bî-sühan söylerKitâb-ı kâ’inât esrâr-ı Hakk’ı bî-dehen söylerNabi (4)*Sevâd: Siyahlık, karalık / Karalama, yazıMümkinat: Varlığı ile yokluğu imkân dahilinde olup Allah’ın var etmesine bağlı olanlarSun’: Yaratma, halk etmeBî sühan: SözsüzBî-dehen: Ağızsız*Varlığı ve yokluğu Rabbimizin iradesine bağlı olan her bir şeyde işleyen kudret kaleminin karaltılarına dikkat et! Orada Allah’ın yaratmasının işaretlerini bulacaksın. Söze ne hacet!Bir de “kün!” emriyle yazılmış olan şu Kâinat Kitabına kulak ver! Nasıl da ağızsız seninle konuşmaktadır. Hakk’ın sırlarının menzili kalbler değil midir?  6. Beyitخواجه چون بيلى به دست بنده دادبى زبان معلوم شد اورا مرادHâce çün bîlî bedest-i bende dâdBîzebân ma’lûm şüd orâ murâd Mevlânâ (8)*Efendi, kölesinin eline bahçe belini verince ne demek istediği, ya‘ni bahçeyi belle emrini verdiği, söylemeden kölenin ma‘lûmu olur. Bütün mevcudatın lisân-ı hâl ile konuştuğu irfân bahçesinde: Ârife tarif ne lazım.7. Beyitمقامنده اولوب هرشی صفاتن پرده طوتنمشلسان حالیله شانن ایدر اول پرده دن ابرازMakâmında olub her şey sıfâtın perde tutunmuşLisân-ı hâliyle şânın eder ol perdeden ibrâzŞemseddin Sivasi (5)*İbrâz: (Bürūz “gizlendikten sonra ortaya çıkmak”tan ibrâz) Ortaya koyma, gösterme / Hâlis altın almak manasınadır.*Su, suluğunca; yıldız, yıldızlığınca; çiçek, çiçekliğince; kuş, kuşluğunca… Ve’l hasılı her şey yerli yerince Yaratıcısının isim ve sıfatlarını perde edinmiştir. Rabbimizin perde arkasında var olan azamet ve büyüklüğü bu varlıkların lisan-ı hâllerinden okunur. Kametince… (Ya bir de Risalet Semasının Güneşi ve Nübüvvet Feleğinin Kameri olan Habib-i Zişan Aleyhissalâtü Vesselâm’dan okumak!.. Edebince…)  Kaynakça1. BEDİÜZZAMÂN, Saîd Nursî, (2011), Mektubat 1, İstanbul: Altınbaşak Neşriyât2. Divan-ı Beliğ, Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Yahya Tevfik, No: 00295 (v. 35A)3. Divan-ı Hayali, İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi, No: TY755 (v. 2B)4. Divan-ı Nabi, Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Lala İsmail, No: 00488 (v. 118B)5. Divan-ı Şemseddin Sivasi, Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Uşşaki Tekkesi, No: 00095/002 (v. 84A)6. Divan-ı Yunus Emre, Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Halet Efendi, No: 00688 (v. 90B)7. Hilyetü Resûlillâh, Hacı Selim Ağa Yazma Eser Kütüphanesi, Kemankeş, No: 00442 (v. 2B)8. Mevlânâ Celâlüddin-i Rûmi, (1964), Mesnevî, (Tâhir-ul Mevlevî. Ter. ve Şerh.), Konya: Selâm Yayınları (c. 1; s. 534)9. https://imla.kabikavseyn.com/10. https://kulliyat.risale.online/11. https://portal.yek.gov.tr/

قیمتلی دوستلر، بو صاييمزده كونلك دیلده صیقجه قوللانديغمز “دور، دائره، تدویر، دائر، دوریه، دورًا، مدار، مدیر، مدیره، مدیریت” كلمه لرینڭ كوكنلرينه هپ برابر بر یولجیلق یاپاجغز. اوت ایلك كلمه مز: دورKıymetli dostlar, bu sayımızda günlük dilde sıkça kullandığımız “Devir, Daire, Tedvir, Dair, Devriye, Devren, Medar, Müdür, Müdire, Müdüriyet” kelimelerinin kökenlerine hep beraber bir yolculuk yapacağız. Evet ilk kelimemiz: “Devir”DEVİR: Bu kelime dilimize Arapçadan geçmiştir. “Dönme, kendi ekseni etrâfında hareket etmeye” denir. Ayrıca “ayrı bir bölüm oluşturan, başı sonu belli zaman parçasına, çağ ve döneme” dahi bu isim verilir. “Fatih devri, Selçuklular devri” gibi. Ayrıca kelam ilminde “devir” denilen bir kavram vardır. Bu devir, imkânsız ve “bir şeyin bir başka şeyi yapması, o yapılan şeyin de dönüp kendisini yapan şeyi yapması” anlamında akıl dışı bir durumdur. Kelâm âlimleri bunun mümkün olmadığını ispat etmişlerdir. DÂİRE: Kelime “devir” fiilinden köken alır. Çember biçimindeki şekle ve çemberin içinde kalan düzlem parçasına bu isim verilir. Ayrıca bu kelime, “Devlet işlerini yöneten kuruluşlar veya bunların bölümlerinin her biri” için kullanılır. Mesela “adliye dairesi, mülkiye dairesi” gibi. “Dâire-i Umûr-ı Askeriyye” eskiden askeri işlerin görüldüğü Millî Savunma Bakanlığı’na verilen ad yani Harbiye Nezâreti. Hem büyük bir binanın bölündüğü kısımlardan her birine de bu isim verilir. “Harem Dâiresi, Selâmlık Dâiresi” gibi. Son yüz elli yıl içinde, “apartmanlarda oturmaya elverişli bağımsız bölümlere” de daire denir.TEDVİR: Bu kelime de “devir” fiilinden kaynaklanır. “Döndürme, çevirme” manasındadır. Ayrıca idare etmek “yönetme, idâre etme” manasındadır. Mesela, “Rabbimiz bütün kâinatı tedbir ve tedvirinde tutuyor” denir.DÂİR: Devir kökünden gelen bu kelime ism-i fail manasındadır. “Bir konu ile alakalı daireyi, bir şeyle alakalı aidiyeti ve hakkındalığı” ifade eder. Mesela, “Konu askere dâir idi.” “Bu seyahatte İstanbul’a dâir türlü türlü şeyler işittik.” Ayrıca dair kelimesi dönen gezen anlamında “dair ve sair” kalıbıyla kullanılır.DEVRİYE: Yine aynı kökten gelen bu kelime günümüzde güvenlik emniyet konusunda sıklıkla kullanılır. “Dolaşarak güvenliği sağlayan nöbetçi gibi güvenlik güçlerine” bu isim verilir. Mesela “Devriyeler her yerde asayiş ve emniyeti sağlıyorlardı.” Kelime ayrıca, Osmanlı devrinde ilmiye mensuplarına verilen bir rütbenin ismidir.DEVREN: “Devren kiralık dükkân veya ev” diye ilanlarda çok rastladığımız bu ifade de aynı kökten gelir. “Başkasının üstüne vermek sûretiyle, devretmek yoluyla” manasındadır.MEDAR: Yine dönmek manasından köken alan bir ifadedir. “Bir şeyin döneceği, devredeceği yer, yörünge” anlamındadır. Güneşin döndüğü alanı ve yörüngeyi ifade etmek için, “Güneşin medar-ı seneviyesinde” denir. Ayrıca mecazi olarak “sebep, vâsıta, vesîle” anlamında da kullanılır. Mesela “Eğer böyle cevap verilirse hiçbir itiraza medar olmaz”. “Onun bu muvaffakiyeti medar-ı iftihar oldu.” “İman medar- ı istinaddır.” MÜDÜR: Devr kökünden gelen kelime “idare eden, çekip çeviren” manasındadır. Aslı “müdîr” olan kelime günümüzde, “Bir kuruluşu yöneten, ticârî bir müessesede dâire, şûbe vb. bölümlerin başında bulunan kimseye” deniliyor. Mesela: “Bir okulda iki müdür olsa işler karışır.”MÜDİRE: Eğer idare eden kişi hanım ise müenneslik alameti olan “–he (ه) harfiyle” “müdire” şeklinde kullanılır. Mesela: “Müdire hanım oradaydı.”MÜDÜRİYET: Dilimizde “-iyyet” ekiyle masdar olan bu kelime halen kullanılır. “Müdürlük, müdür olma durumu” veya “Müdürün işini ve makamı” bu kelime ile ifade edilir. Mesela: “Lütfen müdüriyete müracaat ediniz!”

تاریخ بوینجه فرقلی أولكه لرده، فرقلی اصوللرله ساخته پاره لر باصیلمشدر. ناصلكه كونمزده ساخته كاغد پاره باصان طولانديريجيلر وارسه، كچمشده ساخته متال پاره باصانار ده واردی. عثمانلی دولتنده ده بو تور وقعه لرله قارشيلاشيلمقده در. موصلده اقامت ایدن يهوديلردن بریسی ١٨٥٣ سنه سنده ساخته بش غروشلق سكّه باصمشدي. بو يهودينڭ پاره باصدیغی یره باصقین یاپیلارق، یاقلاشیق اون عدد قالب و بر عدد بش غروشلق سكّه اله كچيريلمشدر. او زمانه قدر بو قالبلرله اوتوز عدد بش قوروش باصمش. سكّه لرڭ بر قسمنی بعض كویلرده قوللانمش. بر قسمنی ایسه ياقه لاناجغي صیره ده قورقوسندن دجله نهرينه آتمش. پاره باصمق ایچون قوللانیلان قالبلرڭ ایكیسی ایله بر عدد ساخته بش قوروش مجلس والايه كوندریلمشدر. سوز قونوسي مجلسده یاپیلان محاكمه صوڭنده، یهودیه ایكی ییل پرانغه جزاسی ویریلمشدر. جزاسنڭ بيتيمنده تخلیه ایدیله جكدی. ویریلن حكمڭ انفاذی ایچون مجلس والا طرفندن ٣ اكیم ١٨٥٣ تاریخنده موصل متصرّفنه شقّه (بوآ، آ.} مقت. مول، ٦٦ / ١٥ - ١) یازیلمشدر.Tarih boyunca farklı ülkelerde, farklı usûllerle sahte paralar basılmıştır. Nasılki günümüzde sahte kâğıt para basan dolandırıcılar varsa, geçmişte sahte metal para basanlar da vardı. Osmanlı Devleti’nde de bu tür vakalarla karşılaşılmaktadır. Musul’da ikamet eden yahudilerden birisi 1853 senesinde sahte beş kuruşluk sikke basmıştı. Bu yahudinin para bastığı yere baskın yapılarak, yaklaşık on adet kalıp ve bir adet beş kuruşluk sikke ele geçirilmiştir. O zamana kadar bu kalıplarla otuz adet beş kuruş basmış. Sikkelerin bir kısmını bazı köylerde kullanmış. Bir kısmını ise yakalanacağı sırada korkusundan Dicle Nehri’ne atmış. Para basmak için kullanılan kalıpların ikisi ile bir adet sahte beş kuruş Meclis-i Vâlâya gönderilmiştir. Söz konusu mecliste yapılan muhakeme sonunda, yahudiye iki yıl pranga cezası verilmiştir. Cezasının bitiminde tahliye edilecekti. Verilen hükmün infazı için Meclis-i Vâlâ tarafından 3 Ekim 1853 tarihinde Musul Mutasarrıfına şukka (BOA, A.}MKT.MVL, 66/15-1) yazılmıştır.   Transkripsiyonu Tarih: 3 Ekim 1853 (H. 29 Zilhicce 1269) (1)Musul Mutasarrıfına(2)Musul mütemekkinlerinden ve yahudi milletinden olup meskûkât-ı mağşûşeden beş kuruşluk sikkeyi taklîden sahtekârlığa (3)ictisâr etmiş olan şahsı bi’t-taharrî sekiz on aded kalıp ve bir aded sahte beşlik ile beraber ele getirilerek lede’l-istintâk (4)bu kâr-ı mekrûha henüz teşebbüs ile yüz elli kuruşluk beşlik i‘mâl edip birazını bazı köylere verdiğini (5)ve bir mikdârını kendisinin ahz ü girifti esnâda havfından Nehr-i Dicle’ye ilkâ ettiğini i‘tirâf ve ikrâr eylediği cihetle kendisi bi’t-tevkîf (6)mezkûr kalıpların ikisiyle bir aded beşlik takdîm kılındığı beyânıyla mersûmun icrâ-yı mücâzâtı istîzânına dâir tevârüd eden (7)tahrîrât-ı şerîfeleri meclis-i vâlâya lede’l-i‘tâ bu makûle kalb-zen eşhâsı hakkında mukarrer olan ahkâm-ı cezâiyeye (8)nazaran mersûm yahudinin dahî mahbûsiyeti tarihinden i‘tibâren mahallinde iki sene müddetle vazı‘-ı pranga olunarak hitâm-ı müddetinde (9)sebinin tahliyesi meclis-i mezkûrdan bâ-mazbata ifâde olunmuş olmakla (10)ber-minvâl-i muharrer îcâbının icrasına himmet eylemeleri siyâkında şukka selh-i Zilhicce sene 1269

Sudan adı, Arapça siyah anlamındaki “sûd” kelimesinden türemiştir. Bu sebeple Müslüman coğrafyacılar Sahra çölünün güneyindeki bölgeye “siyahların ülkesi” anlamında “Bilâdü’s-Sûdân” demişlerdir. Önceleri Hıristiyan krallıkların hâkim olduğu bölge, Hz. Ömer’in (ra) Mısır’ı fethinden sonraki süreçte 652’de yapılan antlaşma ile yavaş bir İslamlaşma devresine girmiştir. Zamanla bölge halkları, Mısır’daki Müslüman devletlerle temas hâlinde olmuş, öte yandan Memlûk Sultanı I. Baybars’ın 1276’da Sudan topraklarına müdahalesi, ileride kurulacak İslami düzenin ilk işaretlerinden biri olarak kabul edilmiştir. 1504’te Sennâr merkezli Func Sultanlığı kurulmasıyla Sudan’da ilk geniş çaplı İslami devlet ortaya çıkmıştır. Bu dönem, Sudan’da İslam’ın kitlesel olarak yayılmasında bir dönüm noktası olmuştur.16. yüzyıldan itibaren Osmanlı Devleti’nin bölgeye ilgisi artmış, Özdemir Paşa’nın 1555’te Sevâkin’i almasıyla Habeş Eyaleti kurulmuştur. 1821’de Mısır Valisi Kavalalı Mehmed Ali Paşa, Osmanlı adına Sudan içlerine ilerleyerek Func Sultanlığı’na son vermiştir. Bu dönem, Sudan tarihinde “Türkiye devri” olarak anılmıştır. Hartum’un 1823’te kurulmasıyla modern Sudan’ın idari ve ekonomik temelleri atılmıştır.1881’de Muhammed Ahmed el-Mehdî’nin başlattığı ayaklanma, Osmanlı-Mısır yönetimini devirmiş ve Mehdî Devleti kurulmuştur. Dönemin Osmanlı raporlarında, ayaklanmanın yalnızca iç bir karışıklık olmadığı; İngiltere’nin Mısır’ı işgalinden sonra Sudan üzerindeki nüfuzunu artırmak için bu hareketi fırsata çevirdiği ve hatta bazı aşamalarda isyanın büyümesine yardımcı olduğu yönünde değerlendirmeler yer almıştır. Buna göre İngiltere, hem Osmanlı hilâfetinin bölgedeki etkisini kırmak hem de Nil havzasındaki stratejik hattı kendi kontrolüne geçirmek istemiştir. İlk vesikamız olan 1894 tarihli Ahmed Muhtar Paşa raporuna göre, İngilizler Sudan’a nüfuz edebilmek için, devletin el-Mehdî’den sonraki lideri Halife Abdullah et-Teâyişî ile gizli temaslar kurmuş ve onu himayeleri altında bir “İslâm hükümeti” kurmaya ikna etmeye çalışmıştır. “Sudan’ı dış saldırılardan koruma” vaadine rağmen Teâyişî bu teklifleri açıkça reddetmiştir. Birkaç yıl sonra yani 1898’de Hartum’un İngilizler tarafından ele geçirilmesi, vesikalarda da geçtiği üzere, İngiltere’nin uzun süredir planladığı hâkimiyetin fiilen gerçekleşmesine yol açmıştır. Bu işgalden sonra İngiliz yönetimi, Mısır’a artık Sudan konusunda bağımsız karar alamayacağını resmen bildirmiş, böylece Sudan’da İngiliz nüfuzu “hukuk üstü” bir konuma yükselmiştir. Nihayet İngiltere, 1898 Omdurman Savaşı sonrasında Mehdî Devleti’ni tamamen yıkmış ve 1899’da Sudan’ı “İngiliz-Mısır Ortak Yönetimi”ne aldığını ilan etmiştir. Ancak İngiliz yetkililer, Sudan’ın Mısır ile ortak yönetilmesini sadece bir formalite olarak görmüş; hatta Osmanlı Devleti’nin tepkisini “önemsenmeyecek” bir durum olarak nitelendirmişlerdir. İngiliz valileri eliyle yıllarca sömürülen Sudan, resmî bağımsızlığına 1956 yılında kavuşabilmiştir. Günümüzde Sudan’da yaşanan iç savaşın kökleri, arşiv raporlarından da anlaşılacağı üzere büyük ölçüde Osmanlı’nın son döneminde atılan sömürgeci müdahalelere dayanmaktadır. Batılı güçler, bir asır önce olduğu gibi bugün de bölgeyi istikrarsız bırakmayı stratejik çıkarlarına uygun görmekte; kabileler, etnik gruplar ve yerel nüfuz merkezleri arasındaki çatışmalarla böl-yönet politikalarını devam ettirmektedirler. Son yıllarda Sudan’ın zengin altın ve enerji kaynakları ile Kızıldeniz’e açılan stratejik konumu dış müdahaleleri daha da yoğunlaştırmış; özellikle İsrail’le ilgili bölgesel güç dengeleri ve Türkiye ile yakınlaşma politikaları da bu istikrarsızlığı besleyen unsurlar arasına girmiştir. Yüzyıl geçse bile amaç değişmemiştir. Vesika 1 İngilizlerin Sudan’da bir İslam hükümeti kurma teşebbüsleri ve böylece Sudan’ı ele geçirme çabaları hakkında Ahmed Muhtar Paşa’nın padişaha yazığı rapor (6 Şubat 1894)(1) İngilizler Sudan’da Mütemehdî’yi elde ederek bir mukâvele yapıp himâyeleri altında orada bir hükûmet-i İslâmiye teşebbüsünde bulunmakta oldukları istihbâr buyurulmuş olduğundan bu mâdde-i mühimmeye dâir (2) olan maʻlûmât ve istitlâʻât-ı çâkerânemin mes’ûliyet-i bendegânem tahtında olarak arz ve işʻârı irâde-i seniyye-i hazret-i hilâfetpenâhîleri iktizâ-yı âlîsinden olduğu kurenâ-yı hazret-i veliyy-i niʻmet-i bî-minnetlerinden (3) Arif Bey kulları tarafından 24 Kânûn-i Sânî sene 309 târîhli ve şifreli telgrafnâme ile teblîğ olundu. Cevâben takdîm kılınan 25 Kânûn-i Sânî sene 309 târîhli telgrafnâmede dahi hülâsaten arz olunduğu (4) üzere İngilizler Sudan’ı elde etmek içün Mısır’a duhûl ettikleri günden beri bi’z-zât ve bi’l-vâsıta maddeten ve maʻnen teşebbüs etmedik tedâbîr ve mürâcaʻat eylemedik esbâb bırakmamışlardır. Bu emel (5) kendülerince pek mühim olduğundan arkasından bir gün bile fâriğ oldukları yoktur. Sırası düştükçe bunların o hırs ve tamaʻları ve müşâhed olan niyetleri kirâren arz olunmuşidi. Binâen-ʻaleyh (6) her mevsimde hâlin iktizâsına göre envâʻ-ı havâdis şâyiʻ olur. Ve hiçbirisi de taʻkîb ve tahkîksiz bırakılmaz. Hattâ bundan iki ay evvel yine böyle bir teşebbüsleri vukûʻu işidilmesi üzerine (7) hem mevkiʻi görmek hem de bulabildiğim ehl-i hibre ve maʻlûmât ile görüşmek üzere Vâdî-i Halfâ’ya kadar gittiğimi arz etmiş idim. Oradaki tahkîkât-ı ... hülâsası İngilizlerin (8) bu bâbdaki teşebbüslerinin kâffesi boşa çıkması sebebiyle şimdi bir de Mütemehdî kâimmakâmı Abdullah et-Teʻâyişî’nin el-yevm olan hükûmetinin İngiltere devletinin himâyesi altında olduğunu iʻlân (9) etmesi teşebbüsüne kıyâm ile ve birçok fedakârlıklarla merkûm Teʻâyişî’ye haber göndermişler. Merkûm da İngiltere himâyesinden maksad ve merâmın ne olduğunu sorduğunda bir taraftan tecâvüz vukûʻ bulur ise (10) İngilizlerin defʻ edecekleri ve Sudan’ı her vakit tecâvüzâttan mahfûz bir hâlde bulunduracakları cevâbını vermişler imiş. Netîce-i tahkîkât olarak Abdullah et-Teʻâyişî’nin (11) buna da redd ile cevâb vermiş olduğu anlaşılmış ise de bu havâdisin hakîkatini bir de İngiliz menbaʻından aramak lüzûmunu gördüğümden bundan yirmi gün evvel Kahire’ye muvâsalatımda (12) bu işte İngilizlere muhâlif olan baʻzı ecânible mes’ele der-pîş ve müzâkere edilerek müteʻaddid vesâitle tahkîk-i kulları saldırıldı idi. Bunlardan baʻzılarının verdikleri haberde (13) Abdullah et-Teʻâyişî’nin ol bâbdaki tekâlifi redd etmiş olduğunu tasdîkden ibârettir.(14) Bu hâlde şâyiʻât-ı mezkûrenin cümlesi İngilizlerin eskiden beri maʻlûm olan menviyyâtının yeni bir delîli ise de teşebbüsât-ı vâkıʻanın ciddiyât derecesine vâsıl olacak vesâit-i (15) fiʻliyeye iktirân edememiş olduğu da bedîhîdir. Bundan beş sene evvel Sudan’ı ticâretle fethetmek içün Sevâkin ve Vâdî-i Halfâ cihetinde mevzûʻ olan ablukayı (16) refʻ ile tarîk-i ticâreti açmışlar ise de Sudanîler işe yanaşmayarak bir müddet ne eşyâ kabûl etmişler ve ne de eşyâ göndermişlerdir. Şimdi ise buradan giden emtiʻayı kabûl edip (17) fakat kendileri göndermiyorlar. İ’tilâfın bu derecesi ise mürûr-ı zamândan hâsıl olma bir şey olduğundan gerçi şimdilik öyle bir şey yok ise de gerek zamânın ucu (18) uzadıkça Sudanîler beynine bi’t-tabîʻ düşecek tefrikadan ve gerek içlerinden baʻzılarını celb ve iknâʻ eylemekden istifâde ile her hâlde orada bir sûretle İngiliz (19) nüfûzunu te’sîs etmelerinden korkuluyor. Buna bulunacak çâre ise kendilerini Mısır’dan müddet-i kalîle zarfında çıkarmaya çalışmakla olabilir.(20) İşte mesmûʻât ve tahkîkât ve mütâlaʻât-ı bendegânemin tafsîli suver-i maʻrûzadan ibâret olup emr ü fermân buyurulan mes’ûliyete nakl-i kelâm edilince râbıta-i çâkerânem (21) memlûkiyet ve mâlikiyet alâkasının fevkinde olduğundan veliyyü’n-niʻmetimin muhâfaza-i şân ve şerefi uğrunda derʻuhde edindiğim vazîfe-i sıdk ve ihlâs ve ubûdiyetimin îcâbı olarak (22) kabûl-i mes’ûliyet şöyle dursun nisâr-ı hayâtı câna minnet bilür bendegân-ı sıdk-nişân-ı veliyy-i niʻmet-i aʻzamîden olduğum içün o vazîfe-i mukaddeseme karşu mes’ûliyet lafz-ı âlîsini (23) iltifât-ı celîl-i cihândârîleri ʻidâdına mültehık müessir-i kudsiyye-i cenâb-ı hilâfetpenâhîlerinden tanıdığım cihetle kâtıbe-i ahvâlde emr ü fermân veliyyü’l-emr ve’l-ihsân efendimiz hazretlerinindir.(24) Fî selh-i Receb sene 311 / Fî 25 Kânûn-i Sânî sene 309(25) Abd-i memlûkleri(26) Es-Seyyid Gâzî Ahmed Muhtâr (mühür) Vesika 2 Sudan’ın merkezi olan Hartum’un İngilizler tarafından işgali (21 Eylül 1898)Hüve927Mısır Fevka’l-âde Komiserliğinden mebʻûs tahrîrât sûretidir.Mühimdir.(1) İngilizlerin Sudan hakkındaki menviyyât-ı mahsûseleri ve çend seneden beri başlanılan harekât-ı askeriyenin tazammunât-ı ledünniye ve gâyesi peyderpey arz olunmuşidi. (2) İşte Sudan’a merkez tanılan Hartum’un bu defʻa zabtıyla mahsûsât-ı vâkıʻanın mukaddemâtı göründü. Şöyle ki, baʻdemâ Sudan’da kâffe-i hukûkun fevkinde İngiliz (3) nüfûzunun cârî add olunacağından artık Sudan hakkında idâre-i Mısriyye’nin İngiltere devletinden bilâ-istîzân bir gûne tedâbîr ve teşebbüsâtta bulunmamasının İngiliz (4) konsolatosundan hükûmet-i Mısriyye’ye tefhîm oldunduğu gazetelerde görüldüğünden sıhhat ve ademi sıhhati nüzzârdan der-ʻakab istîzâh oldundukta katʻiyyen ve külliyyen tecâhül ettiler ise de (5) taʻmîk-i istitlâʻ içün daha ziyâde taharriyâta girişildikte evrâk-ı havâdis merviyyâtını te’yîden baʻzılar ifâdât-ı husûsiye-i mahremânede bulundular hattâ mes’elenin (6) atebe-i ulyâyâ li-ecli’l-arz geçende Bâb-ı Âlî’ye bildirildiği dahi ifâde eylediler. Bu bâbdaki teblîğât-ı resmiyenin derecesi şimdiki hâlde âcizlerinden ziyâde Bâb-ı Âlî’ce (7) maʻlûm olduğundan taraf-ı âcizânemden tekrâr ihtrâr ile tasdîke lüzûm yok ise de yine bu da bir âtînin mukaddemesi olduğunu arz ve ihtâr zımnında keyfiyetin arzından geri (8) durulamadığı muhât-ı ilm-i sâmî-i sadâretpenâhîleri buyuruldukta ol bâbda.(9) Fî 5 Cemâziye’l-evvel sene 316 / Fî 9 Eylül sene 314(10) Mısır Fevka’l-âde Komiseri Ahmed Muhtâr Vesika 3 Sudan’ı İngilizlerin işgaliyle ilgili Devlet-i Aliye aleyhinde söylentiler (21 Haziran 1899)Hüve952Tahrîrât sûretidir.(1) Sudan’ı İngilizler baʻde’l-feth Mısır ile müştereken kendisine mâl etmek üzere hidîve mukâvele imzâ ettirdikleri zamân Sevâkin’i Sudan hâricinde bıraktıklarına (2) nâdim olarak bu defʻa âtîde Sudan’a ilhâk etmek ve oraya da İngiliz bayrağını çekmek niyetinde olduklarını İngiliz siyâsiyyûnundan biri geçmiş gün Mısır me’mûrlarından (3) birine söyler ve o da cevâben Sevâkin vaktiyle Sudan gibi terk olunmadı idi ki yeniden feth olunduğu te’vîline tâbiʻ olsun. Bu bâbda Mısır hükûmeti âciz olduğundan (4) gerçi bir şey diyemez ise de Bâb-ı Âlî’nin ses çıkarmaması kâbil değildir demesi üzerine mûmâ-ileyh İngiliz, “Evet baʻzı tarafın teşvîkiyle Bâb-ı Âlî’den (5) şikâyet vukûʻu müstebʻad değildir, fakat orası hangi şikâyetinin üstünde sâbit kaldı ki bunda da kalacak. Evet biraz söylenir lâkin kulak (6) vermeyince geçer gider. Zâten tehdîdini îkāʻa kādir olanın sözü mesmûʻ olacağını bilmez misiniz? Devlet-i Aliyye’de ne iktidâr kalmıştır, hiç.” diyerek galîz (7) sözlerle mükâlemâta hitâm vermiş olduğunu teessüfât-ı azîme ile işittim. Ol bâbda.(8) Fî 13 Safer sene 317 / Fî 9 Haziran sene 315(9) Mısır Fevka’l-âde Komiseri (9) Ahmed MuhtârKELİMELER:Atebe-i ulyâ: Yüce eşik, padişah makamıBaʻdemâ: Bundan sonraBedîhî: Belli, aşikârBendegâne: Köle olana yakışır şekildeBeynine: ArasınaBilâ-istîzân: İzin istemedenÇâkerâne: Köle olana yakışır şekildeÇend: KaçDer-ʻakab: DerhalDer-pîş: Göz önünde bulundurma, dikkate almaDuhûl: İçeri girmek Ehl-i hibre: BilirkişiEmtiʻa: Mallar, satılacak eşyalarFâriğ: Vazgeçen, terk edenGûne: Türlü, çeşitHidîv: Son dönem Mısır valilerine verilen unvanİ’tilâf: Birlikte olma, anlaşmaʻİdâdına: Sayılanlar arasına, sırasınaÎkāʻ: Meydana getirme, yapma, yaptırmaİktirân: Yaklaşma, ulaşma, erişmeİltifât-ı celîl-i cihândârî: Dünyanın sahibi olan yüce padişahın iltifatıİstitlâʻ (ç.İstitlâʻât): Anlamaya çalışmalarİstîzâh: Bir husus hakkında açıklama istemeİşʻâr: Yazıyla bildirmeKâffe: Hep, bütünKâtıbe-i ahvâlde: Her durumdaKirâren: Tekrar tekrarKonsolato: KonsoloslukKurenâ: Padişahın yakın adamlarıLi-ecli’l-arz: Arz etmek içinMahsûs: Duyulan, hissedilen (sin harfi ile)Menviyyât: Amaçlanan şeyler, gayelerMerviyyât: Kulaktan kulağa yayılan, rivayet edilen şeylerMesmûʻ: İşitilenMesmûʻât: İşitilenlerMuhât-ı ilm-i sâmî-i sadâretpenâhî: Sadaretin yüce sığınağı olan sadrazamın geniş ilmiMuvâsalat: Bir yere ulaşmakMüddet-i kalîle: Kısa müddetMüessir-i kudsiyye-i cenâb-ı hilâfetpenâhî: Hilafetin sığınağı olan padişahın kutsal etkisiMükâlemât: Karşılıklı konuşmalarMültehık: Katılan, eklenenMürûr-ı zamân: Zamanın geçmesiMüstebʻad: Uzak görülen, olmasına ihtimal verilmeyenMüşâhed: GörülenNisâr-ı hayât: Hayatın dağıtılması, feda edilmesiNüzzâr: Bakanlar, nazırlarSaldırmak: Göndermek, yollamak (metindeki anlam)Sıdk-nişân: Alameti doğruluk olanSiyâsiyyûn: SiyasetçilerSuver-i maʻrûza: Arz edilen şekiller, suretlerŞâyiʻ: Herkes tarafından duyulmakTaharriyât: Aramalar, araştırmalarTamaʻ: AçgözlülükTaʻmîk: Bir meseleyi derinlemesine araştırma Tazammunât-ı ledünniye: Gizli kapsamlar, arka planlarTecâhül: Bilmezlikten gelmeTedâbîr: TedbirlerTefhîm: Bildirme, anlatmaUbûdiyet: KölelikVeliyy-i niʻmet-i bî-minnet: İyiliğin altında ezilmeyen nimet sahibi

Bu sayımızda öğrendiğimiz harflerden “م” (Mim)’in diğer harflerle birlikte nasıl yazılacağını göreceğiz. Harfleri yazarken, daha önce öğrendiğimiz başlama ve bitiş şekillerini unutmayalım.

Dergiyi takip edenler, yazmanın da zevkine ulaşıyorlar. Her ay ilerlediğinizi sizler de fark ediyorsunuz. Her işte olduğu gibi, bu işte de bizzat kendimizin gayret göstermesi önemli olacaktır.Unutmamak İçin Okumak LazımÇünkü insan, hatırlamayı bıraktığı anda kendinden uzaklaşmaya başlar. Günlük telaş, ekranların gürültüsü, dünyanın bitmeyen koşturmacası zihni siler, kalbi dağıtır. Fark etmeden kendini bile unutursun. Ama okuduğunda… Sanki kalbinin kapıları yeniden açılır. Unuttuğun hakikatler, sönmeye yüz tutmuş idealler, yoldaki işaretler bir bir geri döner. Kim olduğunu, nereden geldiğini, neden yaratıldığını daha net görürsün. Okudukça içindeki ses toparlanır; hafızan güçlenir, yönün berraklaşır. Çünkü okumak sadece öğrenmek değildir; hatırda tutmanın, kalbi ve zihni diri tutmanın yoludur. Okudukça hatırlarsın, hatırladıkça güçlenirsin, güçlendikçe tekrar kendin olursun. Ç Ö Z Ü M

EL-HADÎSÜ’S-SÂDİS ʻAŞERKāle Resûlullâh sallallâhu ʻaleyhi ve sellem: “Men kara’e Kul huvallâhu ehadün baʻde salâti’l-ğadâti aşera merrât in lem yasil ileyhi zenbün yevme’izin ve in cehede’ş-şeytān.Şol kimse ki sabâh namazından sonra Sûre-i İhlâs’ı on kerre okusa ol gün âna günâh vâsıl olmaz. Eğer şeytan cehd iderse de ol sûre-i kerîm hürmetine vikāye-i Samedânîde bulunub dest-i âlây-ı çirkâb-ı zünûb olmaz. Ve hadîs-i âharda vârid olmuşdur ki Sûre-i İhlâs’ı okuyan kimse Kur’ân-ı ʻazîmü’ş-şânın sülüsün tilâvet itmiş kadar nâil-i ecr-i cezîl olur. Zehî saʻâdet ol merd-i sâhib-i devlete ki böyle ʻamel-i yesîr ile fâiz-i ecr-i kesîr ola.KıtʻaGünde on kerre tilâvet iden âdem hergizNâ-be-hengâm mesâ olmaz imiş zenbe karînBöyle emr itdi hadîsinde Resûl-i EkremLâyık oldur ki müdâvim ola sultān-ı güzînKELİMELER:Âhar: Diğer, başkaCehd: Uğraşma, Çirkâb-ı zünûb: Günahların pisliğiDest: ElEcr-i cezîl: Bol sevapEcr-i kesîr: Çok sevapFâiz: Başarılı olan, merâmına erenGüzîn: SeçkinHergiz: AslaMerd: Adam, insanMesâ: AkşamNâ-be-hengâm: Zamansız, vakitsizSülüs: Üçte birVikāye-i Samedânî: Samed olan Allah’ın korumasıZehî: Ne mutlu*Kaynak: Osmanzâde Tâib Ahmed (v.1136/1724)

استانبولده طولاشيركن هر كوشه باشنده قارشومزه چیقان كتابه لر، یالڭزجه طاش أوزرینه ایشلنمش سوزلردن عبارت دگلدر؛ بر مدنیتڭ حافظه سی، اجدادڭ اینجه زوقی و شهرڭ دگیشمه ین امضاسیدر. بو كتابه لره دقتله باقان هركس بیلیركه استانبولڭ روحی، قبه لردن كمرلره، چشمه آلینلقلرندن سرای قاپولرینه قدر هر ياپنڭ أوزرنده سسسزجه آقمقده در. ایشته بو سسسز حكایه لرڭ اڭ چوق راستلانان امضاسی يساري زاده مصطفی عزّت افندی یه عائددر. بوكون شهرڭ درت بر یاننده كوردیگمز امضالی-امضاسز یوزلرجه كتابه، اونڭ قلمنڭ شهره بیراقدیغی ظریف ايزلردر. زمانڭ تخریباتنه اوغرايانلري صايمازسه ق بیله حالاً طوپ قاپو سرايندن بایزید یانغین قله سنه، نصرتيه جامعندن غلطه مولويخانه سنه، جوري قلفه مكتبندن باب عالي يه، ضربخانۀ آمره دن پك چوق چشمه و سبيلدن كوشك و قصرلره قدر اوزانان كنیش بر جغرافيه ده اونڭ نفسی كورونور.قبه  آلتی وقفنڭ ياييملاديغي خطّاط يساري زاده مصطفی عزّتڭ استانبول كتابه لري آدلی چاليشمه، اوقتای تورك اوغلينڭ تیتیز آراشديرمسيله يساري ذاده نڭ شهرده كی یوز اللیدن فضله كتابه سني تثبیت ایدرك هم خط صنعتی هم استانبول آراشديرمه لري آچيسندن قیمتلی بر قاپی آرالييور. اثرده یر آلان كتابه لر؛ كتبه لي-كتبه سز آيريميله، اوقونوشلري و فوطوغرافلريله برلكده بر ياپينڭ ساده جه معماريسني دگل، روحنی ده كورونور قیلییور.١٧٧٠‘لرڭ باشنده استانبولده طوغان يساري زاده، عثمانلی تعلیق خطنه طامغه سنی اوران برقاچ بویوك اسمدن بریدر. ایلك اگیتیمنی باباسی يساري محمد اسعد افندیدن آلدی؛ كنج یاشده كوستردیگی قابلیتله تعلیق خطنی ایران اسلوبندن تمامًا آيريشديروب عثمانلی استه تيگيله یوغرولمش یڭی بر اوقوله دونوشديردي. یازیده كی مهارتی قدر دولت كورولرنده كي اعتباری ده دقّت چكيجيدر؛ قاضیلق، آناطولی و روم ایلی قضيعسكرلگي كبی یوكسك وظيفه لرده بولونمش، صنعتنڭ وقارينى اداری حیاتنه ده طاشیمشدر. ١٨٤٩‘ده كی وفاتندن صوڭره تركه سندن چیقان ٦٥ بیڭ جلی تعلیق قالبی، اونڭ یالڭزجه أورتكنلگنى دگل، استانبولڭ امضاسنی طاشییان اڭ ولود خطّاط اولدیغنی كوسترن بڭزرسز بر خاطره اولارق بوكون دخی حیرانلق اویاندیرر.يساري زاده نڭ أثرلری سلطان ٣نجی سليمدن سلطان عبد المجيده  قدر درت پادشاه دورینه یاییلیر؛ فقط اڭ یوغون و بركتلی چاغی سلطان ٢نجی محمود دونميدر. بو دونمده انشا ایدیلن قيشله لر، سرای ياپيلري، چشمه لر، مكتبلر و جامعلر اونڭ قلمیله تاجلانمشدر. كتابه لرده دورڭ قدرتلی شاعرلرینڭ -باشده اندرونلی وصف و كچه جي زاده عزّت ملّا اولمق أوزره- تاریخ دوشوردكلري منظومه لر یر آلیر؛ بویله جه طاش، یازی و شعر عین زمینده برلشه رك آبدوی بر بتونلك اولوشدیرر. استانبولڭ سماسنه سیڭمش او درین استه تیك، ایشته بو أوچلينڭ اويومندن طوغار.يساري زاده ساده جه استانبولده دگل، حجازدن مصره، روم ايليدن آناطولینڭ پك چوق ولایتنه قدر كنیش بر جغرافيه ده یازدیغی كتابه لرله عثمانلی معماري حافظه سنه مهرینی وورمشدر. بو اثرلرڭ أونملی بر قسمی كونمزه اولاشمش اولوب هر بری بر ياپينڭ كیملگنی، بر دورڭ استه تیك آڭلایشنی و عثمانلینڭ طاش ایله سوزی ناصل برلشديرديگني كوسترن نادیده بلگه لردر.İstanbul’da dolaşırken her köşe başında karşımıza çıkan kitabeler, yalnızca taş üzerine işlenmiş sözlerden ibaret değildir; bir medeniyetin hafızası, ecdadın ince zevki ve şehrin değişmeyen imzasıdır. Bu kitabelere dikkatle bakan herkes bilir ki İstanbul’un ruhu, kubbelerden kemerlere, çeşme alınlıklarından saray kapılarına kadar her yapının üzerinde sessizce akmaktadır. İşte bu sessiz hikâyelerin en çok rastlanan imzası Yesârîzâde Mustafa İzzet Efendi’ye aittir. Bugün şehrin dört bir yanında gördüğümüz imzalı–imzasız yüzlerce kitabe, onun kaleminin şehre bıraktığı zarif izlerdir. Zamanın tahribatına uğrayanları saymasak bile hâlen Topkapı Sarayı’ndan Beyazıt Yangın Kulesi’ne, Nusretiye Camii’nden Galata Mevlevihanesi’ne, Cevri Kalfa Mektebi’nden Bâbıâli’ye, Darphâne-i Âmire’den pek çok çeşme ve sebilden köşk ve kasırlara kadar uzanan geniş bir coğrafyada onun nefesi görünür.Kubbealtı Vakfı’nın yayımladığı Hattat Yesârîzâde Mustafa İzzet’in İstanbul Kitabeleri adlı çalışma, Oktay Türkoğlu’nun titiz araştırmasıyla Yesârîzâde’nin şehirdeki yüz elliden fazla kitabesini tespit ederek hem hat sanatı hem İstanbul araştırmaları açısından kıymetli bir kapı aralıyor. Eserde yer alan kitabeler; ketebeli–ketebesiz ayrımıyla, okunuşları ve fotoğraflarıyla birlikte bir yapının sadece mimarisini değil, ruhunu da görünür kılıyor.1770’lerin başında İstanbul’da doğan Yesârîzâde, Osmanlı talik hattına damgasını vuran birkaç büyük isimden biridir. İlk eğitimini babası Yesârî Mehmed Es’ad Efendi’den aldı; genç yaşta gösterdiği kabiliyetle talik hattını İran üslubundan tamamen ayrıştırıp Osmanlı estetiğiyle yoğrulmuş yeni bir ekole dönüştürdü. Yazıdaki mahareti kadar devlet görevlerindeki itibarı da dikkat çekicidir; kadılık, Anadolu ve Rumeli kazaskerliği gibi yüksek vazifelerde bulunmuş, sanatının vakarını idari hayatına da taşımıştır. 1849’daki vefatından sonra terekesinden çıkan 65 bin celi talik kalıbı, onun yalnızca üretkenliğini değil, İstanbul’un imzasını taşıyan en velût hattat olduğunu gösteren benzersiz bir hatıra olarak bugün dahi hayranlık uyandırır.Yesârîzâde’nin eserleri Sultan 3. Selim’den Sultan Abdülmecid’e kadar dört padişah devrine yayılır; fakat en yoğun ve bereketli çağı Sultan 2. Mahmud dönemidir. Bu dönemde inşa edilen kışlalar, saray yapıları, çeşmeler, mektepler ve camiler onun kalemiyle taçlanmıştır. Kitabelerde devrin kudretli şairlerinin -başta Enderunlu Vasıf ve Keçecizâde İzzet Molla olmak üzere- tarih düşürdükleri manzumeler yer alır; böylece taş, yazı ve şiir aynı zeminde birleşerek abidevî bir bütünlük oluşturur. İstanbul’un semasına sinmiş o derin estetik, işte bu üçlünün uyumundan doğar.Yesârîzâde sadece İstanbul’da değil, Hicaz’dan Mısır’a, Rumeli’den Anadolu’nun pek çok vilayetine kadar geniş bir coğrafyada yazdığı kitabelerle Osmanlı mimari hafızasına mührünü vurmuştur. Bu eserlerin önemli bir kısmı günümüze ulaşmış olup her biri bir yapının kimliğini, bir devrin estetik anlayışını ve Osmanlı’nın taş ile sözü nasıl birleştirdiğini gösteren nadide belgelerdir.

خسرو كتخدا دار القراسي، عثمانلینڭ قرآن أوگرتیمی كله نگنڭ اڭ ظریف أورنكلرندن بریدر. “دار القرا” آدی، قرآني اوقويان و ازبرله ين طلبه لرڭ یتیشدیگی بو أوزل اگیتیم مكانلرینی افاده ایدر. بو ياپيلرده یالڭزجه ازبر یاپیلماز؛ حافظلرڭ ذهننی كوچلندیرمك، دقّت طاغينيقلغنى كیدرمك و قرائت اصوللريني طوغری أوگرتمك ایچون أوزل يوڭتملر اويغولانيردي. بویله جه قرآن اگیتیمی هم ذهنه هم قلبه یرلشیردی. فاتح سليمانيه ده یر آلان خسرو كتخدا دار القراسي، معمار سنانڭ ساده فقط استه تیك چيزكيسني يانسيتير. پنجره لرنده كي اويوم، آوليسنده كي سكونت و مكانڭ كنل معماري دنكه سي، بورایی بر علم یووه سندن أوته، روحی دیڭلندیرن بر صنعت أثری حالنه كتیریر. ياپينڭ بانيسي، صدر اعظم قره احمد پاشانڭ كتخداسي اولان خسرو كتخدادر. استانبولده بر چوق خیر أثری بولونان خسرو كتخدا، بو ياپي يي ده هم علمه هم ابدیته بر آرمغان اولارق انشا ایتدیرمشدر. اولیا چلبی، سياحتنامه سنده ياپينڭ كتابه سني آقتاريركن دار القرانڭ هم بو دنیاده هم عقباده بر “أو” اولدیغنی وورغولر. “بفضل الله چو خسرو كتخدا اول صاحب الخاتم / ياپوب بو دار القرايي بر أو ایدندی عقباده / أمانی نوله تاریخی بونڭ دیركن دیدی هاتف / مبارك دار القرادر بو تاریخ اولدی دنیاده.” كتابه ده یر آلان ٩٧٣ ( ١٥٦-١٥٦٦) تاریخی، ياپينڭ عثمانلی علم و معمارلق ميراثي ایچنده كی كوكلی یرینی كوستریر. بوكون بو متواضع یاپی، قرآن أوگرتيمنڭ عصرلق كله نگنى، معمار سنانڭ ظرافتنى و عثمانلینڭ خیر مركزلی مدنیت آڭلایشنی بر آراده یاشاتان سسسز بر كولتور ميراثي اولارق وارلغنی سورديرمكده در.Hüsrev Kethüda Dârü’l-Kurrâsı, Osman­lı’nın Kur’ân öğretimi geleneğinin en zarif örneklerinden biridir. “Dârü’l-kurrâ” adı, Kur’ân’ı okuyan ve ezberleyen talebelerin yetiştiği bu özel eğitim mekânlarını ifade eder. Bu yapılarda yalnızca ezber yapılmaz; hafızaların zihnini güçlendirmek, dikkat dağınıklığını gidermek ve kıraat usullerini doğru öğretmek için özel yöntemler uygulanırdı. Böylece Kur’ân eğitimi hem zihne hem kalbe yerleşirdi.Fatih Süleymaniye’de yer alan Hüsrev Kethüda Dârü’l-Kurrâsı, Mimar Sinan’ın sade fakat estetik çizgisini yansıtır. Pencerelerindeki uyum, avlusundaki sükûnet ve mekânın genel mimarî dengesi, burayı bir ilim yuvasından öte, ruhu dinlendiren bir sanat eseri hâline getirir. Yapının banisi, Sadrazam Kara Ahmed Paşa’nın kethüdası olan Hüsrev Kethüda’dır. İstanbul’da birçok hayır eseri bulunan Hüsrev Kethüda, bu yapıyı da hem ilme hem ebediyete bir armağan olarak inşa ettirmiştir.Evliya Çelebi, Seyahatnâmesi’nde yapının kitabesini aktarırken dârü’l-kurrânın hem bu dünyada hem ukbâda bir “ev” olduğunu vurgular. “Bi-fazlallah çü Hüsrev Kethüda ol sahibü’l-hatem / Yapup bu Dârü’l-kurrâyı bir ev edindi ukbada / Emânî n’ola tarihi bunun derken dedi Hâtif / Mübarek Dârü’l-kurrâdır bu tarih oldu dünyada.”Kitabede yer alan 973 (1565–1566) tarihi, yapının Osmanlı ilim ve mimarlık mirası içindeki köklü yerini gösterir.Bugün bu mütevazı yapı, Kur’ân öğretiminin asırlık geleneğini, Mimar Sinan’ın zarafetini ve Osmanlı’nın hayır merkezli medeniyet anlayışını bir arada yaşatan sessiz bir kültür mirası olarak varlığını sürdürmektedir.

Merzifonlu Kara Mustafa Paşa MedresesiDarü’l-Hadis Binası KitabesiKELİMELER:vezîr-i a‘zam: sadrazam / sâhib-hayr: hayır sahibi / cây: makam, yer / Bârî: yaratıcı Allah / ravza-i rıdvân: cennet bahçesi / binâ: inşa / nısf: yarı / gûş: kulak (işitme) / azm: yönelme, gitme / der-i Mennân: ihsan eden Allah’ın kapısı / bâkî: kalıcı / sarây-ı gerdûn: felek sarayı, dünya / ayn-ı ibret: ibret gözü / im‘ân: derin düşünme, tefekkür / ferzend: evlat, oğul / sa‘y-ı firâvân: bol gayret / dârü’l-hadîs: hadis öğretim kurumu / tekmîl: tamamlama / ikmâl: tamamlanma / himmet: gayret, yardım / müşkil: zorluk / âsân: kolay / hâtif: gaybî ses / rûh-ı bânî: kurucunun ruhu / ihsân: bağış, ihsan etmeTorunzâde Süleymân Mezar Taşı KitabesiKüllü men ‘aleyhâ fânOldu Merkez Şeyhi Nureddin Efendi bî-karâr,Tıfl iken ma‘sûmunu bâd-ı ecel etdi tebâh.‘Andelîb-i rûhu uçtu âşiyân-ı ‘Adn’e dek,Gül gibi cismi olup üftâde-i hâk-i siyâhFevti târîhin dedim Safvet o Yûsuf-tal‘atinMısır-ı ukbâya Cemâleddin Efendi gitti âh.Fâtiha / Fî 12 Safer 1272KELİMELER:Kullu men ‘aleyhâ fân(in): Onun (o yerin) üzerindeki herkes (ve her şey) fânîdir. / Merkez Şeyhi: merkez tekkenin şeyhi, ana dergâhın şeyhi / Bî-karâr: huzursuz, yerinde duramayan, kalbi mahzun / Tıfl: çocuk / Ma‘sûm: günahsız, suçsuz (özellikle çocuk için) / Bâd-ı ecel: ecel rüzgârı, ölümün gelmesi / Tebâh: yok olmuş, mahvolmuş / Andelîb: bülbül / Aşiyân: yuva, mesken / Adn: Cennet-i Adn, âhiret cenneti / Üftâde: yere düşmüş, kapanmış, toprak olmuş / Hâk-i siyâh: kara toprak / Fevt: vefat / Târîh: tarih mısrası (şiirde vefat/yapı yılı düşürme) / Safvet: safiyet, temizlik; özel isim olarak da kullanılır / Yûsuf-tal‘at: “Yusuf yüzlü”, güzel yüzlü / Mısır-ı ukbâ: âhiret ülkesi, öte dünya / Cemâleddin: dinin güzelliği (özel isim)Cemâleddin Efendi Mezar Taşı KitabesiHüve’l-Hayyul-BâkîRicâl-i Devlet-i Aliyye’den,Eshâm Ruznamçecisi iken‘Âzim- i dâr-ı bekâ olanTeşrîfâtî-i esbak merhûmVe mağfûrun leh Mustafa MünîfEfendi’nin rûhîçünEl-Fâtiha / Fî 3 Cemâziyelevvel 1238KELİMELER:Hüvel-Hayyul-Bâkî: Diri ve bâkî olan Allah / Ricâl: Devlet ileri gelenleri, erkân / Devlet-i Aliyye: Osmanlı Devleti / Eshâm: Devlet tahvilleri, iç borçlanma senetleri / Ruznamçeci: Ruznamçe (günlük maliye defteri) kayıtlarını tutan memur / Âzim: Yönelen, gitmek üzere olan / Dâr-ı bekâ: Ebediyet yurdu, âhiret / Tesrîfâtî: Teşrifat (protokol işleri) memuru / Esbak: Eski, önceki görevli / Mağfûrun leh: Hakkında mağfiret (bağışlanma) umulan, bağışlanması temenni edilen / Münîf: Temiz, parlak; özel isim olarak “şerefli, üstün” / Cemâziyelevvel: Hicrî takvimin 5. ayı

سلطان محمود و آیاز سلطان غزنەلي محمود، هندستانده بر سفر صیرەسنده قیمتلی بر ألماسی غنیمت اولارق اله كچیرر. صوڭره طاشی ألنه آلیر و باش وزيرينه، ”آل بو طاشی قیر“ دیر. باش وزير، ”آمان افندیم، بو چوق قیمتلیدر. بن بونی قيرامام.“ دیر. صوڭره یانندەكی دیگر وزیره ویرر، او ده عین شیئی سویلر. طاشی قيرمقدن امتناع ایدر. دیگرلری ده صیرەسیله عین شیئی سویلرلر و ألماسی قيرمقدن چكینیرلر. سلطان محمود، آيازي چاغيرير و ”آل بو طاشی قیر“ دیر. آیاز، طاشی یره اورور و قیرار، پارام پارچه ایدر. سلطان بونڭ أوزرینه، ”آیاز، سن نه یاپدڭ! وزيرلر بونڭ چوق قیمتلی اولدیغنی سویلەدیلر و قيرمديلر. سن نەدن قيردڭ؟“ دیر. آیاز ده جواباً، ”سلطانم، بنم ایچون قیمتلی اولان سزڭ امريڭزدر. سزڭ امریڭزی قيرمقدنسه طاش قیریلسین“ دیر. سلطان وزيرلرينه دونەرك شو سوزلری سویلر: ”آيازي نيچون سوديگمي آڭلاديڭزمي؟ سزڭ كبی بنم امریمی بر طاشه دگيشمدي.“Sultan Mahmud Ve AyazSultan Gazneli Mahmud, Hindistan’da bir sefer sırasında kıymetli bir elması ganimet olarak ele geçirir. Sonra taşı eline alır ve başvezirine, “Al bu taşı kır.” der. Başvezir, “Aman efendim, bu çok kıymetlidir. Ben bunu kıramam.” der.Sonra yanındaki diğer vezire verir, o da aynı şeyi söyler. Taşı kırmaktan imtina eder. Diğerleri de sırasıyla aynı şeyi söylerler ve elması kırmaktan çekinirler.Sultan Mahmud, Ayaz’ı çağırır ve “Al bu taşı kır.” der. Ayaz, taşı yere vurur ve kırar, paramparça eder. Sultan bunun üzerine, “Ayaz, sen ne yaptın! Vezirler bunun çok kıymetli olduğunu söylediler ve kırmadılar. Sen neden kırdın?” der.Ayaz da cevaben, “Sultanım, benim için kıymetli olan sizin emrinizdir. Sizin emrinizi kırmaktansa taş kırılsın” der.Sultan vezirlerine dönerek şu sözleri söyler: “Ayaz’ı niçin sevdiğimi anladınız mı? Sizin gibi benim emrimi bir taşa değişmedi.”قازديغي قویویه دوشدی ابو جهل، پیغمبریمزی طوزاغه دوشورمك ایچون اوینڭ اوڭنه بر قویو قازديرير و پیغمبریمزی اوینه دعوت ایدر. پیغمبریمز، دعوت أوزرینه ابو جهلڭ اوینه طوغری حركت ایدر. اوه یاقلاشدیغنده، جبرائیل علیه السّلام كلوب، ابو جهلڭ اوینڭ اوڭندەكی طوزاغی خبر ایدر. بونڭ أوزرینه پیغمبریمز كندی اوینه دونر. ابو جهل، كیری دونمەسنه بر معنا ویرەمز، صورمق ایچون پیغمبریمزڭ آرقەسندن قوشار و قاپونڭ اوڭندەكی كندی الیله قازديغي قویویه دوشر. چیقارمق ایچون ایپ اوزاتدقلرنده بر تورلی ایپه اولاشاماز. ایپلر اوزادقجه قویو درینلشیر. بونڭ أوزرینه ابو جهل قراڭلق قيوده قورقويه قاپیلیر. پیغمبریمز خبر كوندرەرك كندیسنی قویودن چیقارمەسنی ایستر. پیغمبریمز قویو باشنه كلەرك سسلنير: ”سنی قویودن چيقاريرسەم ایمان ایدر میسڭ؟“ او ده قبول ایدر و پیغمبریمز مبارك ألنی اوزاتارق ابو جهلي قيودان چیقاریر. ابو جهل قویودن چیقنجه: ”حیاتمده سنڭ قدر كوچلی بر سحربازه راستلامدم“ دیر و ایمان ایتمز.Kazdığı Kuyuya DüştüEbu Cehil, Peygamberimizi tuzağa düşürmek için evinin önüne bir kuyu kazdırır ve Peygamberimizi evine davet eder. Peygamberimiz, davet üzerine Ebu Cehil’in evine doğru hareket eder. Eve yaklaştığında, Cebrail Aleyhisselam gelip, Ebu Cehil'in evinin önündeki tuzağı haber eder. Bunun üzerine Peygamberimiz kendi evine döner.Ebu Cehil, geri dönmesine bir mana veremez, sormak için Peygamberimizin arkasından koşar ve kapının önündeki kendi eliyle kazdığı kuyuya düşer.Çıkarmak için ip uzattıklarında bir türlü ipe ulaşamaz. İpler uzadıkça kuyu derinleşir. Bunun üzerine Ebu Cehil karanlık kuyuda korkuya kapılır. Peygamberimize haber göndererek kendisini kuyudan çıkarmasını ister.Peygamberimiz kuyu başına gelerek seslenir: “Seni kuyudan çıkarırsam iman eder misin?” O da kabul eder ve Peygamberimiz mübarek elini uzatarak Ebu Cehil’i kuyudan çıkarır. Ebu Cehil kuyudan çıkınca: “Hayatımda senin kadar güçlü bir sihirbaza rastlamadım” der ve iman etmez.حضرت دحيەنڭ پشمانلغي حضرت دحيه، ایمان ایتمدن أوڭجه زنكین بر عرب ملكيدي. پیغمبر افندیمز اونڭ مسلمان اولماسنی آرزو ایدییوردی. دحیه، مسجد نبوي يه كیردی. پیغمبر افندیمز، مبارك اوموزلرندەكی البسەسنی یره سردي و اورایه اوتورمسنی اشارت بویوردی. پیغمبریمزڭ بو حرمتنی كورن دحيەنڭ كوزلری ياشاردي. كلمۀ شهادت كتیردی و هيچقيرارق آغلامغه باشلادی. پیغمبر افندیمز اوڭا نیچون آغلادیغنی صوردی. دحیه، ”یا رسول اللّه! بن بویوك كناهلر ايشلەدم. بو كناهلریمڭ كفارتي نەدر؟“ دییه صوردی. پیغمبریمز، ”ای دحیه، نەدر كناهڭ؟“ دیدی. او ده ”یا رسول اللّه! جاهلیه دورينڭ عادتنه اویارق قیز چوجقلريمي أولديرمشدم.“ سوزلریله قارشیلق ویردی. تام او صیرەده جبرائیل علیه السّلام كلەرك، ”یا رسول اللّه! اللّٰه تعالی، مسلمان اولانلرڭ أوڭجەدن ایشلەدكلری بتون كناهلرینی عفو ايتدي“ بویوردی.Hazret-i Dıhye’nin PişmanlığıHazret-i Dıhye, iman etmeden önce zengin bir Arap melikiydi. Peygamber Efendimiz onun Müslüman olmasını arzu ediyordu. Dıhye, Mescid-i Nebevi’ye girdi. Peygamber Efendimiz, mübarek omuzlarındaki elbisesini yere serdi ve oraya oturmasını işaret buyurdu. Peygamberimizin bu hürmetini gören Dıhye’nin gözleri yaşardı. Kelime-i şehadet getirdi ve hıçkırarak ağlamaya başladı.Peygamber Efendimiz ona niçin ağladığını sordu. Dıhye, “Ya Resulallah! Ben büyük günahlar işledim. Bu günahlarımın kefareti nedir?” diye sordu. Peygamberimiz, “Ey Dıhye, nedir günahın?” dedi. O da “Ya Resulallah! Cahiliye devrinin âdetine uyarak kız çocuklarımı öldürmüştüm.” Sözleriyle karşılık verdi.Tam o sırada Cebrail Aleyhisselam gelerek, “Ya Resulallah! Allah Teâlâ, Müslüman olanların önceden işledikleri bütün günahlarını affetti” buyurdu.غسيل الملائكه پیغمبریمزڭ أمرینه اویان حضرت حنظله، داها بر كونلك اولی اولمەسنه رغمًا احد حربنه قاتيلمشدي. حرب صوڭه ايرنجه مسلمانلر مدینەیه دونمگه باشلادیلر. حربه اشتراك ایدنلرڭ یاقینلری، ”عجبا بزدن كری یه دونن اولاجقمی؟“ هيجانيله یوللره چیقمشلردی. بونلرڭ آراسنده حضرت حنظلەنڭ خانمي ده واردی. حنظلەنڭ خانمي پیغمبر افندیمزه ياقلاشارق صوردی: ”ای اللّٰهڭ رسولي! حنظله نرەده؟ “ پیغمبریمز، ”حنظله شهید اولدی“ دیدی. بونڭ أوزرینه حنظلەنڭ خانمي یره باقارق سسسزجه، ”یا رسول اللّه! حنظله، سزڭ مبارك امریڭزه اویارق بوی آبدستنی دخی آلامدان همن حربه قاتيلدي. بو سببله، امر ویریڭز ده قوجەمي بولسونلر و ييقاسينلر“ دیدی. پیغمبریمز بویوردیلركه: ”سن حنظله ایچون مراق ایتمه! بن حنظلەيي ملكلرڭ ييقاديغني كوردم.“ بونڭ ایچون اوڭا ”ملكلرڭ غسل ايتديرديگي حنظله“ دینیر.Gasilü’l-MelâikePeygamberimizin emrine uyan Hazret-i Hanzala, daha bir günlük evli olmasına rağmen Uhud harbine katılmıştı. Harp sona erince Müslümanlar Medine’ye dönmeye başladılar. Harbe iştirak edenlerin yakınları, “Acaba bizden geriye dönen olacak mı?” heyecanıyla yollara çıkmışlardı.Bunların arasında Hazret-i Hanzala’nın hanımı da vardı. Hanzala’nın hanımı Peygamber Efendimize yaklaşarak sordu: “Ey Allah’ın Resulü! Hanzala nerede?”Peygamberimiz, “Hanzala şehit oldu” dedi. Bunun üzerine Hanzala’nın hanımı yere bakarak sessizce, “Ya Resulallah! Hanzala, sizin mübarek emrinize uyarak boy abdestini dahi alamadan hemen harbe katıldı. Bu sebeple, emir veriniz de kocamı bulsunlar ve yıkasınlar” dedi.Peygamberimiz buyurdular ki: “Sen Hanzala için merak etme! Ben Hanzala’yı meleklerin yıkadığını gördüm.”Bunun için ona “meleklerin guslettirdiği Hanzala” denir. 

Aşağıda bazı illerimizin isimleri ve karşılarında, Osmanlı döneminde kullanılmış adları yer almaktadır. Bu eski adlar karışık verilmiştir. Lütfen rakamları doğru şekilde yazarak düzenleyiniz. Ç Ö Z Ü M