Bir şehri tanımak, sokaklarında kaybolmakla başlar sanki. Kimi zaman bir çeşmenin kitabesinde, kimi zaman eski bir sokağın adında, kimi zaman da asırlık bir yapının gölgesinde geçmişin izlerine rastlarız. Sokaklar yalnızca evleri birbirine bağlayan yollar değil; bir milletin yaşayışını, zevkini, inancını ve medeniyet anlayışını günümüze taşıyan canlı birer hafızadır.Biz de ekim sayımızda Osmanlı’da sokak konusunu öne çıkararak okurlarımızı bu hafızanın izinde bir yolculuğa davet ediyoruz. Bir sokağın nasıl teşekkül ettiğinden ona ruh veren yapılara, mahalle hayatından sokak kültürüne uzanan bu yolculukta geçmişin izlerini bugünün gözüyle okumaya çalışıyoruz.Tarihî belgeler, kitabeler, bulmacalar ve birbirinden farklı yazılarımızla Osmanlı Türkçesi okuma yolculuğumuzu da sürdürüyoruz. Zira bizim için eski harflerle yazılmış bir metni okumak, yalnızca kelimeleri çözmek değil; bazen bir kelimenin peşine düşerek unutulmuş bir âdeti, bazen bir kitabenin karşısında durarak bir devrin düşünce dünyasını keşfetmektir.Dünden bugüne uzanan izleri takip ederken bugünden düne bakmayı da ihmal etmiyoruz. Çünkü kültürel hafıza, geçmişi olduğu yerde muhafaza etmekle değil, onunla bugün arasında bağ kurmakla zenginleşir.Her sayımızda yeni bir metnin kapısını aralamak, her okumada medeniyetimizin bir başka cephesini keşfetmek ümidiyle…İyi okumalar.

بر شهری طانیمق ایچون بعضًا بویوك یاپیلره دگل، اونلرڭ آراسندن كچن صوقاقلره  باقمق كركیر. جامعلر، خانلر، حماملر، چارشولر و قوناقلر بر شهرڭ كورونن یوزیدر؛ فقط كونده لك حیات چوغی زمان اونلرڭ آراسنده  قالان صوقاقلرده  آقار. انسان أوندن اورایه  چیقار، قومشوسیله  اوراده  قارشیلاشیر، چوجق اوراده  بویور، اصناف اورادن كچر، محله لی عین یولی قوللانیر. بو سببله  عثمانلیده  صوقاق، ایكی صیره  یاپی آراسنده  بیراقیلمش بر كچیددن عبارت دگلدر. أو ایله  محله ، محرمیت ایله  مشترك حیات، انسان ایله  شهر آراسنده  بر باغدر.نیته كیم عثمانلی شهرینڭ تمل بریمی محله در. محله  چوغونلقله  بر جامع ویا مسجدڭ چوره سنده  شكللنیر؛ صوقاقلر ده  أولری بو مركزه  و بربرینه  باغلار. بویله  باقیلدیغنده  شهر بویوك جادّه لردن كوچك صوقاقلره ، اورادن چیقمازلره ، قپولره  و نهایت أوڭ ایچ دنیاسنه  طوغری كیدره ك خصوصیلشن بر یاپی یه  صاحبدر. محله  انسانڭ عائد اولدیغی چوره یی، صوقاق قومشولق آلاننی، أو ایسه  عائله نڭ محرم دنیاسنی اولوشدیرور. عثمانلی صوقاغنڭ بیچیمنی آڭلامق ایچون أوڭجه  بو ایچ ایچه  كچمش یاپی یی كورمك كركیر.یول اولمقدن فضله سیعثمانلی شرعیه  سجللرنده  صوقاق ایچون “زوقاق” یاننده  طریق عام و طریق خاص تعبیرلرینڭ قوللانیلمسی دقّت چكیجیدر. طریق عام هركسڭ كلوب كچه بیلدیگی عمومی یولی افاده  ایدركن طریق خاص داها خصوصی قوللانیمه  صاحب یولی، أوزللكله  ده  چیقماز صوقاغی قارشیلییوردی.بو ایكی تعبیر اصلنده  عثمانلی شهرنده كی صوقاق آڭلایشنڭ آناختارینی ویرر. هر یول عین درجه ده  عمومه  آچیق دگلدر. شهرڭ آنا یوللرندن محله  ایچنه ، اورادن چیقماز صوقاغه  طوغری ایلرله دكجه  یبانجیلرڭ حركتی آزالیر، قومشولرڭ مشتركلگی آرتار. جم بهارڭ بڭزتمسیله  چیقماز صوقاقلر عادتا أولرڭ قوریدورلری كبیدر. صوقاق حالا طیشاریده در اما آرتیق بتونیله  یبانجیلره  عائد بر طیشاریسی دگلدر.عین چیقمازده  یاشایان عائله لر بربرلرینی طانیردی. أوسته لك بو طانیشیقلق یالڭز سلاملاشمه دن عبارت دگلدی. صوقاغڭ قوللانیلمسی، تمیزلگی و آسایشی قونوسنده  مشترك یوكوملیلكلر سوز قونوسیدی. بویله جه  صوقاق، بر یاندن انسانلری أولرینه  اولاشدیرركن دیگر یاندن عین چوره ده  یاشایانلری بربرینه  باغلایان بر قومشولق آلانی حالنه  كلییوردی.عثمانلی صوقاغنڭ بوكونكی شهر انساننه  بلكه  براز یبانجی كلن طرفی بودر. بوكون صوقاقدن بكله دیگمز ایلك شی بزی ممكن اولدیغی قدر خیزلی بر شكلده  بر نقطه دن دیگرینه  اولاشدیرمه سیدر. كله نكسل شهرده  ایسه  صوقاق اولاشدیردیغی قدر قارشیلاشدیران بر مكاندر. انسان یوروركن قومشوسنی كورور، دكّان صاحبنه  سلام ویرر، عین محله ده  یاشایانلرله  یوز یوزه  كلیر. یولجیلق ایله  انسان مناسبتی بربرندن آیریلمش دگلدر.أو صوقاغه  ناصل باقاردی؟صوقاغڭ قراقترینی یالڭز یولڭ كنیشلگی ویا قیوریملری بلیرله مز. صوقاغڭ ایكی طرفنده كی أولر ده  بو حیاتڭ پارچه سیدر. كله نكسل عثمانلی أوی بتون حیاتنی صوقاغه  آچان بر یاپی دگلدر. أوڭ اصل دنیاسی ایچریده در. آولی، باغچه  و ایچ مكان عائله  حیاتنڭ مركزینی اولوشدیرور. یوكسك دیوارلر و طیشاری یه  داها قپالی زمین قاتلر بو خصوصی آلانی قورور.١٦ و ١٧نجي یوز ییللرده  أولرڭ چوغونلقله  تك قاتلی اولدیغی، باغچه  دیوارلرینڭ آراسندن كچن صوقاقدن أولرڭ قولایلقله  كوروله مدیگی بلیرتیلمكده در. بو كورونومڭ كریسنده  یالڭز معماری بر ترجیح دگل، حیات طرزی واردر. أو كندیسنی صوقاغه  بتونیله  تشهیر ایتمز؛ عائله  حیاتنی محافظه  ایدر.فقط بو، أو ایله  صوقاغڭ بربرندن تمامًا قوپمسی دیمك دگلدر. أوزللكله  صوڭره كی دونملرڭ شهر أولرنده  كورولن چیقمه لر و جومبه لر، بو ایكی آلان آراسنده  دقّت چكیجی بر باغ قورار. أوست قات صوقاغه  یاقلاشیر؛ أوڭ ایچنده كیلر طیشاریده كی حركتی تعقیب ایده بیلیركن ایچریسی طوغریدن صوقاغڭ باقیشنه  آچیلماز. بویله جه  أو صوقاغی كورور، فقط صوقاق أوڭ بتون محرمیتنی كوره مز.بو حسّاسیت یالڭز معماري یه  بیراقیلمش ده  دگلدر. یڭی بر أوڭ قاپیسنڭ نره یه  آچیلاجغی كركدیگنده  قادینڭ مسئله سی اولابیلییوردی. چیقماز صوقاقده  یڭی بر قپونڭ موجود قومشولره  ضرر ویروب ویرمه یه جگی آراشدیریلییور، اویغون كورولمه ین بر قپونڭ آچیلمه سنه  اذن ویریلمییوردی. بو قونوده  اورتاقلرڭ رضاسنڭ آرانمسی “اذنِ شركا” شكلنده  افاده  ایدیلمشدر.دیمككه  قپو یالڭز بر اوه  عائد اولسه  ده  آچیلدیغی صوقاق بتونیله  أو صاحبنه  عائد دگلدر. قومشونڭ ده  اوراده  حقّی واردر. عثمانلی صوقاغنده  معماری ایله  قومشولق حقوقنڭ كسیشدیگی یرلردن بری ده  بوراسیدر.طار صوقاقلرڭ كنیش دنیاسیاسكی بر عثمانلی محله سنڭ پلاننه  یوقاریدن باقیلدیغنده  بوكونكی شهرلرڭ جدوللههه چیزیلمش یوللرینه  پك بڭزه مز. صوقاق قیوریلیر، یوڭ دگیشدیریر، طارالیر؛ بعضًا برقاچ قوله  آیریلیر، بعضًا ده  بر چیقمازله  صوڭه  ایرر. قایناقلرده  بو قیوریملی یوللر ایچون “اعوجاجلی صوقاقلر” تعبیرینڭ قوللانیلدیغی كورولور.بو صوقاقلری یالڭز “پلانسز شهرلشمه ” دییه  اوقومق اكسیك قالیر. اراضی یاپیسی، موجود ملكیت دوزنی، أولرڭ قونومی و دونمڭ اولاشیم واسطه لری صوقاغڭ بیچیمنده  اتكیلیدی. قصاب الیاس محله سی أورنگنده  صوقاقلرڭ یوكلی بر مركبڭ ویا آت آرابه سنڭ كچه بیله جگی كنیشلكده  اولدیغی بلیرتیلمكده د. او كونڭ اولاشیم احتیاجی ایچون چوغی زمان بو قدری یترلیدی.صوقاغڭ أولچگی اوطوموبیلڭ دگل انسانڭ و حیوانڭ حركتنه  كوره  اولوشویوردی. بو أولچك، فرقنده  اولمادن صوسیال حیاتڭ ده  أولچگنی بلیرلییوردی. طار صوقاقده  انسان أوته كی انسانڭ اوزاغندن كچه مز. قارشیلاشیر، یول ویرر، سلاملاشیر. قاپی أوڭنده كی انسانله  كوز كوزه  كلیر. چوجقلر عین چوره ده  بویور. صوقاق یالڭز بدنلرڭ حركت ایتدیگی دگل، انسانلرڭ بربرلرینڭ وارلغنی فرق ایتدیگی بر یر حالنه  كلیر.چیقماز صوقاقده  بو طوروم داها ده  بلیركیندر. اورادن كچنلرڭ بویوك قسمی ذاتًا اوراده  یاشایانلردر. طولاییسیله  چیقماز، اولاشیم آچیسندن باقیلدیغنده  یولڭ بیتدیگی یر اولسه  ده  صوسیال حیات باقیمندن چوغی زمان باشقه  بر شیئڭ باشلادیغی یردر: عائدیتڭ.عین صوقاغی هر كون عین انسانلرڭ قوللانمسی، اورایی اسمسز بر كچیش آلانی اولمقدن چیقاریر. كیمڭ نره ده  اوتوردیغی، هانكی أوده  یاشلی ویا خسته  بولوندیغی، هانكی چوجغڭ كیمه  عائد اولدیغی بیلینیر. صوقاغڭ تمیزلگی و كوگنلگی مشترك مسئله یه  دونوشور. بو یوزدن كله نكسل صوقاق طوقوسنڭ فیزیكی یاقینلغی صوسیال یاقینلغی ده  بسله ین عنصرلردن بریدر.فقط بوراده  عثمانلی محله سنی هركسڭ عین صوسیال سویه ده  بولوندیغی یكپاره  بر چوره  كبی دوشونمه مك كركیر. عكسنه  فرقلی كلیر و ستاتوده كی انسانلرڭ عین محله ده  یاشایابیلدكلرینه  دائر قوتلی أورنكلر واردر. ایلبر اورتایلینڭ دقّت چكدیگی أوزره  بر پاشا قوناغنڭ قارشیسنده  متواضع بر اوقاف كاتبنڭ أوی، علمیه دن بر افندینڭ بویوك أوینڭ یانی باشنده  محله  صو یولجیسنڭ كوچك خانه سی بولونابیلییوردی. بو انسانلر ستاتو فرقلرینه  رغمًا هر كون قارشیلاشییور و بربرلریله  مخاطب اولویورلردی. فریدون امجن ده  وارلقلی و فقیر عائله لرڭ عین محله ده  یان یانه  یاشایابیلدیگنه  دقّت چكر.صوقاغڭ صوسیال طوقویه  قاتقیسنڭ أونملی طرفلرندن بری بوراده  اورته یه  چیقار. عین مكانی پایلاشمق، فرقلی حیاتلری بربرندن تمامًا قوپارمییوردی. صوقاق، انسانلر آراسنده كی مسافه یی اورته دن قالدیرماسه  بیله  اونلرڭ بربرلرندن خبرسز یاشامه لرینی كوچلشدیرییوردی.محرمیت ایله  قومشولق آراسنده عثمانلی صوقاغنڭ بلكه  ده  اڭ دقّته  دگر طرفی، محرمیت ایله  یاقینلغی عین آنده  قورابیلمسیدر. ایلك باقیشده  یوكسك دیوارلرله  چوریلمش أولر، قپالی آولیلر و چیقماز صوقاقلر ایچنه  قاپانمش بر حیات كورونتوسی ویره بیلیر. فقط صوقاغڭ كونده لك ایشله ییشنه  باقیلدیغنده  فرقلی بر منظره  اورته یه  چیقار.أو محرمدر؛ صوقاق مشتركدر. باغچه  دیواری عائله نڭ ایچ دنیاسنی قوروركن قپونڭ أوڭی قومشویله  قارشیلاشمه  یریدر. چیقماز صوقاق یبانجینڭ كچیشنی آزالتیركن قومشولرڭ تماسنی آرتیریر. أمی میلسڭ محله یی “عائدیتڭ و صمیمیتڭ اوزامی” اولارق تعریف ایتمه سی بو باقیمدن آڭلاملیدر.محرمیت بوراده  انسانلردن اوزاقلاشمق آڭلامنه  كلمز؛ ایلیشكینڭ صینیرلرینی بلیرلر. قومشولق واردر فقط هركسڭ أوزل حیاتنڭ اورته ده  اولدیغی بر آچیقلق یوقدر. یاقینلق واردر فقط صینیر ده  واردر. أو ایله  صوقاق آراسنده كی دیوار، انسانلری بربرندن آییردیغی قدر ایكی فرقلی حیات آلاننڭ نره ده  باشلایوب نره ده  بیتدیگنی ده  كوستریر.صوقاغڭ معماری یاپیسیله  طوپلومسال حیات آراسنده كی ایلیشكی ده  تام بوراده  اورته یه  چیقار. حیات طرزی معماری یی شكللندیریركن معماری ده  كونده لك ایلیشكیلری اتكیلر. طار و چیقماز صوقاقلر بللی بر قومشولق بیچیمنی قوتلندیریر؛ یوكسك دیوارلر و ایچ آولیلر ایسه  بو یاقینلغڭ عائله  محرمیتنی اورته دن قالدیرمه سنی أوڭلر. بو یوزدن عثمانلی صوقاغنڭ بیچیمنی یالڭز طاش، اخشاب و طوپراق أوزرندن دگل، انسان مناسبتلری أوزرندن ده  اوقومق كركیر.صوقاغڭ حافظه سیصوقاغڭ حافظه سنی یالڭز اوراده  یاشایان انسانلر اولوشدیرماز. چشمه ، مسجد، تكیه ، مكتب، حمام و كوچك دكّانلر ده  صوقاغڭ كونده لك حیاتنه  قاتیلیر. محله نڭ چكردگنی چوغی زمان جامع ویا مسجد میدانه  كتیریر؛ یوللر و صوقاقلر بو مركزله  ایلیشكی قورار.صوقاق اسملری بیله  بو ایلیشكینڭ ایزلرینی طاشیر. بر چشمه ، جامع ویا حمام بولوندیغی صوقاغه  آدینی ویره بیلیر؛ “جامع صوقاق”، “چشمه  صوقاق” كبی اسملر فرقلی محله لرده  تكرار ایده بیلیردی. ١٩نجي یوز ییلده  مودرن آدرس سیستمنه  كچیش احتیاجی اورتایه  چیقدیغنده  بو مكرّر اسملر جدّی بر مسئله  حالنه  كلمش، زمانله  صوقاق آدلرینڭ یڭیدن دوزنلنمه سنه  كیدیلمشدر.اسكی آدلاندیرمه  بیچیمنڭ كوزل طرفی شودر: آدرس عین زمانده  حافظه در. انسان “چشمه  صوقاغی” دیدیگڭده  یالڭز بر قونومی دگل، او محله نڭ چشمه سنی ده  یاشاتیر. مسجد، تكیه ، حمام یاخود بر شخصڭ آدی نسللر دگیشسه  بیله  صوقاغڭ آدیله  یاشامه یه  دوام ایده بیلیر.بو باقیمدن صوقاق یالڭز انسانلری و یاپیلری دگل زمانی ده  بربرینه  باغلار. شنل و اكینجینڭ افاده سیله  عثمانلی محله  كولتورنده  صوقاق، “وار اولان كولتورڭ محافظه  ایدیلدیگی بر حافظه ” اولارق كوروله بیلیر.بلكه  بر شهری شهر یاپان شیلردن بری ده  بودر: انسان دگیشیر، أو صاحبی دگیشیر، دكّان ال دگیشدیریر؛ فقط صوقاغڭ آدی و حكایه سی یاشامه یه  دوام ایدر.صوقاق كنیشلركن حیات ده  دگیشدی١٩نجي یوز ییل، عثمانلی شهرلرینڭ و أوزللكله  استانبولڭ صوقاقلرنده  بویوك دگیشیكلكلرڭ باشلادیغی دونم اولدی. نفوس آرتییور، شهر ایچی حركتلیلك چوغالییور، بلدیه جیلك آڭلایشی كلیشییور و یڭی اولاشیم آراچلری اورته یه  چیقییوردی. طار، قیوریملی و چیقمازلرله  أورولی اسكی صوقاق آغی یڭی احتیاجلره  هر زمان جواب ورمییوردی.١٨٥٤ده  شهر امانتینڭ قورولمسی أونملی بر دونوم نقطه سیدر. آردندن اولوشدیرولان انتظامِ شهر قومیسیونی صو، قنالیزاسیون، جادّه  و صوقاقلرڭ دوزنلنمسی و آیدینلاتیلمسی كبی مسئله لرله  ایلكیلنمه یه  باشلادی. ١٨٥٨ده  غلطه  و بك اوغلی بولكه سنده  آلتنجی بلدیه  دائره سی قورولدی؛ ١٨٥٩ده  جادّه  و صوقاقلرڭ دوزنلنمه سنه  ایلیشكین قاپساملی بر نظامنامه  یورورلگه  كیردی.دونوشومی خیزلاندیران سببلردن بری یانغینلردی. اخشاب أولرڭ صیق بولوندیغی محله لرده  یانغین سرعتله  یاییلییور، طار و طولامباچلی صوقاقلر مداخله یی زورلاشدیرییوردی. بو سببله  یانغین كچیرن بعض بولكه لرده  اسكی صوقاق طوقوسی یڭیدن دوزنلندی؛ داها كنیش و دوز یوللر آچیلدی. ایوان سرای و ساماتیه  كبی یانغین كچیرن محله لرده  یڭی دوزنله مه لرڭ اویغولانمسی بونڭ أورنكلرندندر.تراموای ایسه  صوقاغڭ أولچوسنی داها آچیق بیچیمده  دگیشدیردی. انسان، آت ویا یوك حیواننڭ كچمه سنه  كوره  اولوشمش یول آرتیق طوپلی اولاشیم آراجنی طاشییاجقدی. صوغوق چشمه  جادّه سنڭ تراموای خطّی سببیله  كنیشلتیلمسی و بابِ عالی یه  عائد دیوارڭ كری یه  چكیلمه سی بو دگیشیمڭ صوموت أورنكلرندن بریدر.صوقاقلرڭ آیدینلاتیلمسی ده  عین دونوشومڭ پارچه سیدر. ١٨٤٧ تاریخلی رسمی تعلیماتله  صوقاقلرڭ آیدینلاتیلمه سنه  باشلانمسی یالڭز كیجه لری كورونور قیلمه  مسئله سی دگلدی. جان و مال كوگنلگی، قامو دوزنی و شهر حیاتنڭ كیجه لری ده  دوام ایده بیلمسی دوشونولویوردی. دونمڭ آڭلایشنده  صوقاقلرڭ آیدینلاتیلمسی “معموریت و مدنیت” ایله  ده  ایلیشكیلندیریلییوردی.قالدیریم، تمیزلك، آیدینلاتمه ، قنالیزاسیون و طوپلی اولاشیم بر آرایه  كلدیگنده  آرتیق باشقه  بر صوقاق اورته یه  چیقییوردی. اولاشیم قولایلاشییور، شهر ایچنده كی حركت خیزلانییور و كوگنلك امكانلری آرتییوردی. بوڭا قارشیلق اسكی صوقاغڭ بعض أوزللكلری ده  یاواش یاواش غائب اولویوردی.نیته كیم ١٨٣٩ تاریخلی مولتكه  اعمار پلاننه  ایلیشكین علم و خبرده  آرتیق یڭی چیقماز صوقاق یاپیلمامسی أوڭ كورولمشدی. بو قرار یالڭز شهرجیلكده كی تكنیك دگیشیمی دگل، أوزل و قاموسال آلان آڭلایشنده كی دونوشومی ده  خبر ویرییوردی.عثمانلی صوقاغنی دگرلندیریركن بو دگیشیمی “اسكی اییدی، یڭی كوتویدی” قولایجیلغنه  ایندیركه مه مك كركیر. طار صوقاقلرڭ یانغین، تمیزلك، كوگنلك و اولاشیم باقیمندن جدّی صیقینتیلری واردی. مودرنلشمه  بو پروبلملرڭ أونملی بر قسمنه  چوزوم كتیردی. فقط یول كنیشلركن انسان ایلیشكیلرینڭ قورولدیغی اسكی أولچگڭ ده  دگیشدیگنی كورمك كركیر.صوقاقدن قالانعثمانلی صوقاغی یالڭزجه  أولره  آچیلان یول دگلدی؛ انسانلری بربرینه  ده  اولاشدیرییوردی. قپو أوڭنده كی بر سلام، چشمه  باشنده كی قارشیلاشمه ، صوقاقده  اوینایان چوجقلر، عین یولدن مسجده  یوروین قومشولر... بتون بونلر صوقاغی حیاتڭ مشترك آلانی حالنه  كتیرییوردی.بوكون یوللریمز داها كنیش، اولاشیممز داها خیزلی. یا آرامزده كی مسافه لر؟ بر دونم كنیشله ین یوللرله  برابر آرامزده كی مسافه لر ده  آچیلمشمی اولدی عجبا؟ شیمدی آرابه لرڭ صیغمدیغی یوللرده  انسانلر غائب شهرلرمی اولدی؟عثمانلی صوقاغندن بوكونه  طاشینمه سی كركن، اسكی صوقاقلرڭ بیچیمندن چوق انسانی مركزه  آلان أولچوسیدر. محرمیتی قوروركن قومشولغی یاشاتان، انسانی یاشادیغی یره  و بربرینه  یاقینلاشدیران بر شهر آڭلایشی... چونكه  بر شهری اصل یاشانیر قیلان، بنالرندن و یوللرندن أوڭجه ، انسانلر آراسنده  قورولان باغلردر.Bir şehri tanımak için bazen büyük yapılara değil, onların arasından geçen sokaklara bakmak gerekir. Camiler, hanlar, hamamlar, çarşılar ve konaklar bir şehrin görünen yüzüdür; fakat gündelik hayat çoğu zaman onların arasında kalan sokaklarda akar. İnsan evinden oraya çıkar, komşusuyla orada karşılaşır, çocuk orada büyür, esnaf oradan geçer, mahalleli aynı yolu kullanır. Bu sebeple Osmanlı’da sokak, iki sıra yapı arasında bırakılmış bir geçitten ibaret değildir. Ev ile mahalle, mahremiyet ile müşterek hayat, insan ile şehir arasında bir bağdır.Nitekim Osmanlı şehrinin temel birimi mahalledir. Mahalle çoğunlukla bir cami veya mescidin çevresinde şekillenir; sokaklar da evleri bu merkeze ve birbirine bağlar. Böyle bakıldığında şehir büyük caddelerden küçük sokaklara, oradan çıkmazlara, kapılara ve nihayet evin iç dünyasına doğru giderek hususileşen bir yapıya sahiptir. Mahalle insanın ait olduğu çevreyi, sokak komşuluk alanını, ev ise ailenin mahrem dünyasını oluşturur. Osmanlı sokağının biçimini anlamak için önce bu iç içe geçmiş yapıyı görmek gerekir (Bayartan, 2005, s. 97; Mills, 2012, s. 206).Yol Olmaktan FazlasıOsmanlı şer‘iyye sicillerinde sokak için “zokak” yanında tarîk-i âm ve tarîk-i hass tabirlerinin kullanılması dikkat çekicidir. Tarîk-i âm herkesin gelip geçebildiği umumi yolu ifade ederken tarîk-i hass daha hususi kullanıma sahip yolu, özellikle de çıkmaz sokağı karşılıyordu (Faroqhi, 2009, s. 39).Bu iki tabir aslında Osmanlı şehrindeki sokak anlayışının anahtarını verir. Her yol aynı derecede umuma açık değildir. Şehrin ana yollarından mahalle içine, oradan çıkmaz sokağa doğru ilerledikçe yabancıların hareketi azalır, komşuların müşterekliği artar. Cem Behar’ın benzetmesiyle çıkmaz sokaklar âdeta evlerin koridorları gibidir. Sokak hâlâ dışarıdadır ama artık bütünüyle yabancılara ait bir dışarısı değildir (Behar, 2004, s. 84).Aynı çıkmazda yaşayan aileler birbirlerini tanırdı. Üstelik bu tanışıklık yalnız selamlaşmadan ibaret değildi. Sokağın kullanılması, temizliği ve asayişi konusunda müşterek yükümlülükler söz konusuydu (Topuz Demir ve Uğur, 2021, s. 468). Böylece sokak, bir yandan insanları evlerine ulaştırırken diğer yandan aynı çevrede yaşayanları birbirine bağlayan bir komşuluk alanı hâline geliyordu.Osmanlı sokağının bugünkü şehir insanına belki biraz yabancı gelen tarafı budur. Bugün sokaktan beklediğimiz ilk şey bizi mümkün olduğu kadar hızlı bir şekilde bir noktadan diğerine ulaştırmasıdır. Geleneksel şehirde ise sokak ulaştırdığı kadar karşılaştıran bir mekândır. İnsan yürürken komşusunu görür, dükkân sahibine selam verir, aynı mahallede yaşayanlarla yüz yüze gelir. Yolculuk ile insan münasebeti birbirinden ayrılmış değildir.Ev Sokağa Nasıl Bakardı?Sokağın karakterini yalnız yolun genişliği veya kıvrımları belirlemez. Sokağın iki tarafındaki evler de bu hayatın parçasıdır. Geleneksel Osmanlı evi bütün hayatını sokağa açan bir yapı değildir. Evin asıl dünyası içeridedir. Avlu, bahçe ve iç mekân aile hayatının merkezini oluşturur. Yüksek duvarlar ve dışarıya daha kapalı zemin katlar bu hususi alanı korur.16 ve 17. yüzyıllarda evlerin çoğunlukla tek katlı olduğu, bahçe duvarlarının arasından geçen sokaktan evlerin kolaylıkla görülemediği belirtilmektedir (Behar, 2004, s. 85). Bu görünümün gerisinde yalnız mimari bir tercih değil, hayat tarzı vardır. Ev kendisini sokağa bütünüyle teşhir etmez; aile hayatını muhafaza eder.Fakat bu, ev ile sokağın birbirinden tamamen kopması demek değildir. Özellikle sonraki dönemlerin şehir evlerinde görülen çıkmalar ve cumbalar, bu iki alan arasında dikkat çekici bir bağ kurar. Üst kat sokağa yaklaşır; evin içindekiler dışarıdaki hareketi takip edebilirken içerisi doğrudan sokağın bakışına açılmaz. Böylece ev sokağı görür, fakat sokak evin bütün mahremiyetini göremez.Bu hassasiyet yalnız mimariye bırakılmış da değildir. Yeni bir evin kapısının nereye açılacağı gerektiğinde kadının meselesi olabiliyordu. Çıkmaz sokakta yeni bir kapının mevcut komşulara zarar verip vermeyeceği araştırılıyor, uygun görülmeyen bir kapının açılmasına izin verilmiyordu (Doğan, 2002, s. 18). Bu konuda ortakların rızasının aranması “izn-i şüreka” şeklinde ifade edilmiştir (Behar, 2004, s. 86).Demek ki kapı yalnız bir eve ait olsa da açıldığı sokak bütünüyle ev sahibine ait değildir. Komşunun da orada hakkı vardır. Osmanlı sokağında mimari ile komşuluk hukukunun kesiştiği yerlerden biri de burasıdır.Dar Sokakların Geniş DünyasıEski bir Osmanlı mahallesinin planına yukarıdan bakıldığında bugünkü şehirlerin cetvelle çizilmiş yollarına pek benzemez. Sokak kıvrılır, yön değiştirir, daralır; bazen birkaç kola ayrılır, bazen de bir çıkmazla sona erer. Kaynaklarda bu kıvrımlı yollar için “ivivaçlı sokaklar” tabirinin kullanıldığı görülür (Bayartan, 2005, s. 89).Bu sokakları yalnız “plansız şehirleşme” diye okumak eksik kalır. Arazi yapısı, mevcut mülkiyet düzeni, evlerin konumu ve dönemin ulaşım vasıtaları sokağın biçiminde etkiliydi. Kasap İlyas Mahallesi örneğinde sokakların yüklü bir merkebin veya at arabasının geçebileceği genişlikte olduğu belirtilmektedir (Behar, 2004, s. 83). O günün ulaşım ihtiyacı için çoğu zaman bu kadarı yeterliydi.Sokağın ölçeği otomobilin değil insanın ve hayvanın hareketine göre oluşuyordu. Bu ölçek, farkında olmadan sosyal hayatın da ölçeğini belirliyordu. Dar sokakta insan öteki insanın uzağından geçemez. Karşılaşır, yol verir, selamlaşır. Kapı önündeki insanla göz göze gelir. Çocuklar aynı çevrede büyür. Sokak yalnız bedenlerin hareket ettiği değil, insanların birbirlerinin varlığını fark ettiği bir yer hâline gelir.Çıkmaz sokakta bu durum daha da belirgindir. Oradan geçenlerin büyük kısmı zaten orada yaşayanlardır. Dolayısıyla çıkmaz, ulaşım açısından bakıldığında yolun bittiği yer olsa da sosyal hayat bakımından çoğu zaman başka bir şeyin başladığı yerdir: aidiyetin.Aynı sokağı her gün aynı insanların kullanması, orayı isimsiz bir geçiş alanı olmaktan çıkarır. Kimin nerede oturduğu, hangi evde yaşlı veya hasta bulunduğu, hangi çocuğun kime ait olduğu bilinir. Sokağın temizliği ve güvenliği müşterek meseleye dönüşür. Bu yüzden geleneksel sokak dokusunun fizikî yakınlığı sosyal yakınlığı da besleyen unsurlardan biridir.Fakat burada Osmanlı mahallesini herkesin aynı sosyal seviyede bulunduğu yekpare bir çevre gibi düşünmemek gerekir. Aksine farklı gelir ve statüdeki insanların aynı mahallede yaşayabildiklerine dair kuvvetli örnekler vardır. İlber Ortaylı’nın dikkat çektiği üzere bir paşa konağının karşısında mütevazı bir evkaf kâtibinin evi, ilmiyeden bir efendinin büyük evinin yanı başında mahalle suyolcusunun küçük hanesi bulunabiliyordu. Bu insanlar statü farklarına rağmen her gün karşılaşıyor ve birbirleriyle muhatap oluyorlardı (Ortaylı, 2000, s. 107). Feridun Emecen de varlıklı ve fakir ailelerin aynı mahallede yan yana yaşayabildiğine dikkat çeker (Emecen, 1999, s. 93).Sokağın sosyal dokuya katkısının önemli taraflarından biri burada ortaya çıkar. Aynı mekânı paylaşmak, farklı hayatları birbirinden tamamen koparmıyordu. Sokak, insanlar arasındaki mesafeyi ortadan kaldırmasa bile onların birbirlerinden habersiz yaşamalarını güçleştiriyordu.Mahremiyet ile Komşuluk ArasındaOsmanlı sokağının belki de en dikkate değer tarafı, mahremiyet ile yakınlığı aynı anda kurabilmesidir. İlk bakışta yüksek duvarlarla çevrilmiş evler, kapalı avlular ve çıkmaz sokaklar içine kapanmış bir hayat görüntüsü verebilir. Fakat sokağın gündelik işleyişine bakıldığında farklı bir manzara ortaya çıkar.Ev mahremdir; sokak müşterektir. Bahçe duvarı ailenin iç dünyasını korurken kapının önü komşuyla karşılaşma yeridir. Çıkmaz sokak yabancının geçişini azaltırken komşuların temasını artırır. Amy Mills’in mahalleyi “aidiyetin ve samimiyetin uzamı” olarak tarif etmesi bu bakımdan anlamlıdır (Mills, 2012, s. 206).Mahremiyet burada insanlardan uzaklaşmak anlamına gelmez; ilişkinin sınırlarını belirler. Komşuluk vardır fakat herkesin özel hayatının ortada olduğu bir açıklık yoktur. Yakınlık vardır fakat sınır da vardır. Ev ile sokak arasındaki duvar, insanları birbirinden ayırdığı kadar iki farklı hayat alanının nerede başlayıp nerede bittiğini de gösterir.Sokağın mimari yapısıyla toplumsal hayat arasındaki ilişki de tam burada ortaya çıkar. Hayat tarzı mimariyi şekillendirirken mimari de gündelik ilişkileri etkiler. Dar ve çıkmaz sokaklar belli bir komşuluk biçimini kuvvetlendirir; yüksek duvarlar ve iç avlular ise bu yakınlığın aile mahremiyetini ortadan kaldırmasını önler. Bu yüzden Osmanlı sokağının biçimini yalnız taş, ahşap ve toprak üzerinden değil, insan münasebetleri üzerinden de okumak gerekir.Sokağın HafızasıSokağın hafızasını yalnız orada yaşayan insanlar oluşturmaz. Çeşme, mescit, tekke, mektep, hamam ve küçük dükkânlar da sokağın gündelik hayatına katılır. Mahallenin çekirdeğini çoğu zaman cami veya mescit meydana getirir; yollar ve sokaklar bu merkezle ilişki kurar.Sokak isimleri bile bu ilişkinin izlerini taşır. Bir çeşme, cami veya hamam bulunduğu sokağa adını verebilir; “Cami Sokak”, “Çeşme Sokak” gibi isimler farklı mahallelerde tekrar edebilirdi. 19. yüzyılda modern adres sistemine geçiş ihtiyacı ortaya çıktığında bu mükerrer isimler ciddi bir mesele hâline gelmiş, zamanla sokak adlarının yeniden düzenlenmesine gidilmiştir (Ölçer, 2012, ss. 15-17).Eski adlandırma biçiminin güzel tarafı şudur: Adres aynı zamanda hafızadır. İnsan “Çeşme Sokağı” dediğinde yalnız bir konumu değil, o mahallenin çeşmesini de yaşatır. Mescit, tekke, hamam yahut bir şahsın adı nesiller değişse bile sokağın adıyla yaşamaya devam edebilir.Bu bakımdan sokak yalnız insanları ve yapıları değil zamanı da birbirine bağlar. Şenel ve Ekinci’nin ifadesiyle Osmanlı mahalle kültüründe sokak, “var olan kültürün muhafaza edildiği bir hafıza” olarak görülebilir (Şenel ve Ekinci, 2021, s. 105).Belki bir şehri şehir yapan şeylerden biri de budur: İnsan değişir, ev sahibi değişir, dükkân el değiştirir; fakat sokağın adı ve hikâyesi yaşamaya devam eder.Sokak Genişlerken Hayat da Değişti19. yüzyıl, Osmanlı şehirlerinin ve özellikle İstanbul’un sokaklarında büyük değişikliklerin başladığı dönem oldu. Nüfus artıyor, şehir içi hareketlilik çoğalıyor, belediyecilik anlayışı gelişiyor ve yeni ulaşım araçları ortaya çıkıyordu. Dar, kıvrımlı ve çıkmazlarla örülü eski sokak ağı yeni ihtiyaçlara her zaman cevap veremiyordu.1854’te Şehremaneti’nin kurulması önemli bir dönüm noktasıdır. Ardından oluşturulan İntizam-ı Şehir Komisyonu su, kanalizasyon, cadde ve sokakların düzenlenmesi ve aydınlatılması gibi meselelerle ilgilenmeye başladı. 1858’de Galata ve Beyoğlu bölgesinde Altıncı Belediye Dairesi kuruldu; 1859’da cadde ve sokakların düzenlenmesine ilişkin kapsamlı bir nizamname yürürlüğe girdi (Ölçer, 2012, s. 15).Dönüşümü hızlandıran sebeplerden biri yangınlardı. Ahşap evlerin sık bulunduğu mahallelerde yangın süratle yayılıyor, dar ve dolambaçlı sokaklar müdahaleyi zorlaştırıyordu (Tekin, 2016, s. 58). Bu sebeple yangın geçiren bazı bölgelerde eski sokak dokusu yeniden düzenlendi; daha geniş ve düz yollar açıldı. Ayvansaray ve Samatya gibi yangın geçiren mahallelerde yeni düzenlemelerin uygulanması bunun örneklerindendir (Çelik, 2015, s. 88).Tramvay ise sokağın ölçüsünü daha açık biçimde değiştirdi. İnsan, at veya yük hayvanının geçmesine göre oluşmuş yol artık toplu ulaşım aracını taşıyacaktı. Soğukçeşme Caddesi’nin tramvay hattı sebebiyle genişletilmesi ve Bâbıâli’ye ait duvarın geriye çekilmesi bu değişimin somut örneklerinden biridir.Sokakların aydınlatılması da aynı dönüşümün parçasıdır. 1847 tarihli resmî talimatla sokakların aydınlatılmasına başlanması yalnız geceleri görünür kılma meselesi değildi. Can ve mal güvenliği, kamu düzeni ve şehir hayatının geceleri de devam edebilmesi düşünülüyordu. Dönemin anlayışında sokakların aydınlatılması “ma‘muriyet ve medeniyet” ile de ilişkilendiriliyordu (İleri, 2015, ss. 31-32).Kaldırım, temizlik, aydınlatma, kanalizasyon ve toplu ulaşım bir araya geldiğinde artık başka bir sokak ortaya çıkıyordu. Ulaşım kolaylaşıyor, şehir içindeki hareket hızlanıyor ve güvenlik imkânları artıyordu. Buna karşılık eski sokağın bazı özellikleri de yavaş yavaş kayboluyordu.Nitekim 1839 tarihli Moltke imar planına ilişkin ilmühaberde artık yeni çıkmaz sokak yapılmaması öngörülmüştü. Bu karar yalnız şehircilikteki teknik değişimi değil, özel ve kamusal alan anlayışındaki dönüşümü de haber veriyordu.Osmanlı sokağını değerlendirirken bu değişimi “eski iyiydi, yeni kötüydü” kolaycılığına indirgememek gerekir. Dar sokakların yangın, temizlik, güvenlik ve ulaşım bakımından ciddi sıkıntıları vardı. Modernleşme bu problemlerin önemli bir kısmına çözüm getirdi. Fakat yol genişlerken insan ilişkilerinin kurulduğu eski ölçeğin de değiştiğini görmek gerekir.Sokaktan KalanOsmanlı sokağı yalnızca evlere açılan yol değildi; insanları birbirine de ulaştırıyordu. Kapı önündeki bir selam, çeşme başındaki karşılaşma, sokakta oynayan çocuklar, aynı yoldan mescide yürüyen komşular… Bütün bunlar sokağı hayatın müşterek alanı hâline getiriyordu.Bugün yollarımız daha geniş, ulaşımımız daha hızlı. Ya aramızdaki mesafeler. Bir dönem genişleyen yollarla beraber aramızdaki mesafeler de açılmış mı oldu acaba? Şimdi arabaların sığmadığı yollarda insanlar kayıp şehirler mi oldu?Osmanlı sokağından bugüne taşınması gereken, eski sokakların biçiminden çok insanı merkeze alan ölçüsüdür. Mahremiyeti korurken komşuluğu yaşatan, insanı yaşadığı yere ve birbirine yakınlaştıran bir şehir anlayışı… Çünkü bir şehri asıl yaşanır kılan, binalarından ve yollarından önce, insanlar arasında kurulan bağlardır.KaynakçaBayartan, M. (2005). “Tarihi Coğrafya Çalışmaları Açısından Şehir ve Osmanlı Şehri”, İstanbul Üniversitesi Coğrafya Dergisi, 13, 85-92.Behar, C. (2004). Bir Mahallenin Doğumu ve Ölümü (1494-2008). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.Çelik, Z. (2015). 19. Yüzyılda Osmanlı Başkenti. İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.Doğan, İ. (2002). “Korumacılığın Geleneksel Kent Kültüründen Çıkarması Gereken Dersler”, Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi, 35, 15-23.Emecen, F. (1999). “Osmanlılarda Yerleşik Hayat, Şehirliler ve Köylüler”, Osmanlı IV. İstanbul: Yeni Türkiye Yayınları, 91-97.Faroqhi, S. (2009). Men of Modest Substance: House Owners and House Property in Seventeenth-Century Ankara and Kayseri. Cambridge: Cambridge University Press.İleri, N. (2015). “Geç Dönem Osmanlı İstanbul’unda Kent ve Sokak Işıkları”, Toplumsal Tarih, 254, 30-37.Mills, A. (2012). Hafızanın Sokakları: İstanbul’da Peyzaj, Hoşgörü ve Ulusal Kimlik. İstanbul: Koç Üniversitesi Yayınları.Ortaylı, İ. (2000). Tanzimat Devrinde Osmanlı Mahallî İdareleri (1840-1880). Ankara: Türk Tarih Kurumu.Ölçer, E. (2012). Şehir Sokak Hafıza: Kuyulu’dan Biçki Yurdu’na Osman Nuri Ergin ile İstanbul Sokak Adları. İstanbul: Zeytinburnu Belediyesi Kültür Yayınları.Şenel, S. ve Ekinci, A. (2021). “19. Yüzyıl Osmanlı İstanbul’unda Sokak: Yapı ve Değişim”, Bingöl Araştırmaları Dergisi, 101-118.Tekin, A. (2016). Ottoman Istanbul in Flames: City Conflagrations, Governance and Society in the Early Modern Period. Yayımlanmamış yüksek lisans tezi, İstanbul Şehir Üniversitesi.Topuz Demir, B. ve Uğur, Y. (2021). “Mahalle: Bir Mensubiyet ve Mesuliyet İlişkisi: Osmanlı Şehirleri ve Kefalet Sistemi Örneği”, İdealkent, 461-486.

بر شهری آڭلامق و حس ایتمك ایچون، ساده جه  یوروركن باشڭزی قالدیروب صوقاق تابه له لرینه  باقمق بیله  یترلی اولور بعضًا. هله كه  آدیملریڭز استانبولڭ صوقاقلرنده  كزینییورسه ...استانبول صوقاقلرنده  یوروركن فودوله جی، موم خانه ، پیك خانه ، تنّوره ، مسكِ عنبر، كولخان، لوله جی خندق، آتكچمز، یاشماق صییران ویا دونمه د دولاپ كبی اسملرله  قارشیلاشدیغڭزده ، اصلنده  شهرڭ كچمشنه  عائد جانلی بر سوزلگڭ صحیفه لرنده  طولاشییورسڭز دیمكدر. بو یاشایان سوزلگڭ ایلك صحیفه لرنده ، اسكی استانبولڭ امكدار انسانلری سلاملار بزی. مثلا فودوله جی صوقاغی... فودوله ، عثمانلی دونمنده  عمارتخانه لرده ، سرایده  و عسكری برلكلرده  طاغیتیلان أوزل بر اكمك چشیدیدی. بو اكمگی پیشیرنه  یا ده  طاغیتانه  ده  فودوله جی دینیردی. بوكون نه  او اكمگی خاطرلایان وار نه  ده  او فرونلری ایشلتنلری. اكمكلر چوقدن یينمش، فرونلرڭ آتشی سونمش، او اوسته لر بو دنیادن كوچوب كیتمش اما كلمه  بر صوقاغڭ كوشه سنده  یاشامه یه  دوام ایدییور.آز ایلریده  قارشومزه  چیقان لوله جی خندق ایسه  بزه  هم اسكی بر مسلكی هم ده  شهرڭ او دونمكی فیزیكی یاپیسنی فیصیلدار. لوله  اوسته لری كیتمش، خندقلر قاپانمش اولسه  ده  بو ایكی كلمه  یان یانه  طورارق استانبولڭ اسكی اقونومیسنی و جغرافیه سنی كونمزه  طاشیر.برقاچ صوقاق أوته ده  موم خانه  قارشیلار بزی. الكتریگڭ، تك بر طوشله  آیدینلانان اوطه لرڭ اولمادیغی بر استانبولی خیال ایدڭ. آقشام چوكدیگنده  أولری، دكّانلری، دیوآسا قوناقلری و جامعلری آیدینلاتاجق موملرڭ أورتیلدیگی یردی بوراسی. او موملری یاپان اللر، صاتان دكّانلر، كچیمنی بورادن صاغلایان عائله لر واردی. بوكون تكنولوژی سایه سنده  مومخانه لره  احتیاجمز قالمدی اما شهر، كیجه لرینی آیدینلاتان او اسكی دوستنی اونوتمدی.كونده لك حیاتڭ ایچندن كچوب بر حمامه  اوغرادیغمزده  ایسه  یولمز كولخانه  چیقار. كولخان، حماملرڭ آلتنده  صویی ایصیتان او دیوآسا اوجاقدر. یوقاریده  انسانلر ییقانوب راحتلاركن، آشاغیده  كورونمه ین بر آتش طورمقسزین یاناردی. زمانله  بو مكانلر فرقلی انسان حكایه لرینه  أو صاحبلگی یاپدی؛ دیلمزه  یرلشن “كولخان بگی” قاورامی ده  بورالردن طوغدی. آتش سونمش اولسه  ده  كولخان اسمی حالا او اسكی حماملرڭ صیجاقلغنی طاشیمه یه  دوام ایدییور.استانبولڭ بو صوقاق سوزلگی ساده جه  اصنافی و كونلك تلاشلری آڭلاتماز؛ بعضًا بر صاپاقده  كندیڭزی دولتڭ تام مركزنده  بولورسڭز. بونڭ اڭ كوزل أورنكلرندن بری پیكخانه در. پیك، پادشاهڭ امرلرینی و خبرلرینی خیزله  اولاشدیران، تورنلرده  اونڭ أوڭنده  یوروین أوزل كورولیلردی. پیك خانه  ده  اونلرڭ بر آراده  بولوندیغی، كورو بكله دیگی یردی. بوكون نه  پیكلر قالدی نه  ده  او اسكی تشكیلاتلر. آنجق پیك خانه  صوقاغی، او قوروملردن چوق داها اوزون یاشایارق بوكونه  اولاشدی.پیكخانه دن چیقوب تنّوره یه  صاپدیغمزده  ایسه  رسمی دائره لرڭ جدّیتندن صییریلوب بر تكیه نڭ حضورلی اشیگنه  آدیم آتارز. تنّوره ، مولوی سماعزنلرڭ سما ایدركن كیدیگی او كنیش اتكلی، بیاض قیافتدر. كلمه یی دویدیغمز آن ذهنمزده  دونن بر درویش، درینده كی نی سسی و بر دركاهڭ سكونتی جانلانیر. بوكون پك چوق انسان ایچون یبانجی كلسه  ده  بو كلمه  تابه له ده  یاشامه یه  قرارلی.دیركن صوقاغڭ قوقوسی بر آنده  دگیشیویریر: مسكِ عنبر. قلاسیك كولتوریمزڭ اڭ ظریف، اڭ خوش قوقولرینی آڭلاتان بو ایكی كلمه ، اسكی شعرلریمزده  سوكیلینڭ صاچنی یا ده  بهارڭ كلیشنی تصویر ایتمك ایچون قوللانیلیردی. بوكون ایكی یوكسك بنانڭ آراسنده  بو تابه له یی كورمك، صوقاغڭ باشنده  طوروب اسكی بر شعردن چوق ظریف بر مصراع اوقومق كبیدر.آتكچمز صوقاغی... اسمی اوقور اوقوماز كوزیڭزڭ أوڭنه  طاراجق بر صوقاق، ایكی یانده  بربرینه  قاووشاجقمش كبی طوران جومبه لی أولر و یوكیله  صوقاغڭ باشنده  قاله قالان بر آت كلیر. كرچك حكایه سی تام اولارق بومیدر بیلینمز اما اسمی قویان اسكی استانبوللیلرڭ مكانی نه  قدر جانلی و پراتیك بر دیلله  تعریف ایتدیگنی آچیقجه  كوستریر. اوزون اوزون متره  حسابی یاپمامش، تك كلمه یله  آڭلاتمشلر: آتكچمز.عین جانلی خاطره  یاشماق صییران اسمنده  ده  كیزلیدر. یاشماق، قادینلرڭ یوزلرینی أورتدیگی او أورتیدر. بلكه  او صوقاقده  روزكار هپ چوق سرت اسییوردی و یاشماقلری اوچورویوردی، بلكه  ده  بام باشقه  بر خاطره سی واردی. كسین سببنی بیلمه سه ك بیله  بو اسم بزه  اسكی انسانلرڭ یاشادقلری یره  ساده جه  اسم ویرمدكلرینی، اورایه  بر روح و حكایه  قاتدقلرینی آڭلاتیر.دونمه  دولاپ ایسه  كلمه لرڭ زمانله  ناصل قابوق دگیشدیردیگنڭ دلیلیدر. بوكون دوینجه  عقلمزه  همن لوناپارقلر كلیر. اویسه  اسكی استانبولده  طولاپ؛ قویولردن صو چكمه یه  یاره یان مقانیك دوزنكلری، بوستانلری و او دونمڭ صو سیستملرینی افاده  ایدردی. كلمه  بزه  بام باشقه ، یم یشیل بر استانبول منظره سنڭ قاپیسنی آچار.ایشته  بو اون اسمی یان یانه  قویدیغمزده ، استانبولڭ صوقاق تابه له لرینڭ اصلنده  صحیفه لری چوریلن دگل، آدیملرله  یورونن معظّم بر سوزلك اولدیغنی آڭلارز. كلمه لره  اولاشمق ایچون یوقوشلر چیقییور، آرا صوقاقلره  صاپییورسڭز. هر تابه له  بر ماده  باشی، هر صوقاق او ماده نڭ آچیقلامسی اولویور.اوت، استانبولده  یوروركن ساده جه  أوڭمزه  دگل، آرا صیره  قفامزی قالدیروب تابه له لره  ده  باقملی یز. فودوله جی یی كورنجه  او اكمگڭ قوقوسنی خیال ایتملی، پیكخانه دن كچركن او خبرجیلرڭ قوشدیرماجه سنی دوشونملی یز. چونكه  بر كلمه نڭ پشندن كیتمك، اصلنده  بر مدنیتڭ آیاق ایزلرینی تعقیب ایتمكدر.یتركه  او تابه له لری ساده جه  برر آدرس بیلكیسی اولارق دگل، شهرڭ حافظه سندن بزه  قالان دگرلی برر میراث اولارق اوقومه یی بیله لم. تاكه  انكلیزجه  دكّان اسملرنده  غائب اولمایالم...Bir şehri anlamak ve hissetmek için, sadece yürürken başınızı kaldırıp sokak tabelalarına bakmak bile yeterli olur bazen. Hele ki adımlarınız İstanbul’un sokaklarında geziniyorsa...İstanbul sokaklarında yürürken Fodlacı, Mumhane, Peykhane, Tennure, Misk-i Amber, Külhan, Lüleci Hendek, Atgeçmez, Yaşmak Sıyıran veya Dönmedolap gibi isimlerle karşılaştığınızda, aslında şehrin geçmişine ait canlı bir sözlüğün sayfalarında dolaşıyorsunuz demektir. Bu yaşayan sözlüğün ilk sayfalarında, eski İstanbul’un emektar insanları selamlar bizi. Mesela Fodlacı sokağı... Fodla, Osmanlı döneminde imarethanelerde, sarayda ve askeri birliklerde dağıtılan özel bir ekmek çeşidiydi. Bu ekmeği pişirene ya da dağıtana da fodlacı denirdi. Bugün ne o ekmeği hatırlayan var ne de o fırınları işletenleri. Ekmekler çoktan yenmiş, fırınların ateşi sönmüş, o ustalar bu dünyadan göçüp gitmiş ama kelime bir sokağın köşesinde yaşamaya devam ediyor.Az ileride karşımıza çıkan Lüleci Hendek ise bize hem eski bir mesleği hem de şehrin o dönemki fiziki yapısını fısıldar. Lüle ustaları gitmiş, hendekler kapanmış olsa da bu iki kelime yan yana durarak İstanbul’un eski ekonomisini ve coğrafyasını günümüze taşır.Birkaç sokak ötede Mumhane karşılar bizi. Elektriğin, tek bir tuşla aydınlanan odaların olmadığı bir İstanbul’u hayal edin. Akşam çöktüğünde evleri, dükkanları, devasa konakları ve camileri aydınlatacak mumların üretildiği yerdi burası. O mumları yapan eller, satan dükkanlar, geçimini buradan sağlayan aileler vardı. Bugün teknoloji sayesinde mumhanelere ihtiyacımız kalmadı ama şehir, gecelerini aydınlatan o eski dostunu unutmadı.Gündelik hayatın içinden geçip bir hamama uğradığımızda ise yolumuz Külhan’a çıkar. Külhan, hamamların altında suyu ısıtan o devasa ocaktır. Yukarıda insanlar yıkanıp rahatlarken, aşağıda görünmeyen bir ateş durmaksızın yanardı. Zamanla bu mekanlar farklı insan hikayelerine ev sahipliği yaptı; dilimize yerleşen “külhanbeyi” kavramı da buralardan doğdu. Ateş sönmüş olsa da Külhan ismi hala o eski hamamların sıcaklığını taşımaya devam ediyor.İstanbul’un bu sokak sözlüğü sadece esnafı ve günlük telaşları anlatmaz; bazen bir sapakta kendinizi devletin tam merkezinde bulursunuz. Bunun en güzel örneklerinden biri Peykhane’dir. Peyk, padişahın emirlerini ve haberlerini hızla ulaştıran, törenlerde onun önünde yürüyen özel görevlilerdi. Peykhane de onların bir arada bulunduğu, görev beklediği yerdi. Bugün ne peykler kaldı ne de o eski teşkilatlar. Ancak Peykhane Sokağı, o kurumlardan çok daha uzun yaşayarak bugüne ulaştı.Peykhane’den çıkıp Tennure’ye saptığımızda ise resmi dairelerin ciddiyetinden sıyrılıp bir tekkenin huzurlu eşiğine adım atarız. Tennure, Mevlevi semazenlerin sema ederken giydiği o geniş etekli, beyaz kıyafettir. Kelimeyi duyduğumuz an zihnimizde dönen bir derviş, derindeki ney sesi ve bir dergâhın sükuneti canlanır. Bugün pek çok insan için yabancı gelse de bu kelime tabelada yaşamaya kararlı.Derken sokağın kokusu bir anda değişiverir: Misk-i Amber. Klasik kültürümüzün en zarif, en hoş kokularını anlatan bu iki kelime, eski şiirlerimizde sevgilinin saçını ya da baharın gelişini tasvir etmek için kullanılırdı. Bugün iki yüksek binanın arasında bu tabelayı görmek, sokağın başında durup eski bir şiirden çok zarif bir mısra okumak gibidir.Atgeçmez sokağı... İsmi okur okumaz gözünüzün önüne daracık bir sokak, iki yanda birbirine kavuşacakmış gibi duran cumbalı evler ve yüküyle sokağın başında kalakalan bir at gelir. Gerçek hikayesi tam olarak bu mudur bilinmez ama ismi koyan eski İstanbulluların mekânı ne kadar canlı ve pratik bir dille tarif ettiğini açıkça gösterir. Uzun uzun metre hesabı yapmamış, tek kelimeyle anlatmışlar: Atgeçmez.Aynı canlı hatıra Yaşmak Sıyıran isminde de gizlidir. Yaşmak, kadınların yüzlerini örttüğü o örtüdür. Belki o sokakta rüzgâr hep çok sert esiyordu ve yaşmakları uçuruyordu, belki de bambaşka bir hatırası vardı. Kesin sebebini bilmesek bile bu isim bize eski insanların yaşadıkları yere sadece isim vermediklerini, oraya bir ruh ve hikâye kattıklarını anlatır.Dönmedolap ise kelimelerin zamanla nasıl kabuk değiştirdiğinin delilidir. Bugün duyunca aklımıza hemen lunaparklar gelir. Oysa eski İstanbul’da dolap; kuyulardan su çekmeye yarayan mekanik düzenekleri, bostanları ve o dönemin su sistemlerini ifade ederdi. Kelime bize bambaşka, yemyeşil bir İstanbul manzarasının kapısını açar.İşte bu on ismi yan yana koyduğumuzda, İstanbul’un sokak tabelalarının aslında sayfaları çevrilen değil, adımlarla yürünen muazzam bir sözlük olduğunu anlarız. Kelimelere ulaşmak için yokuşlar çıkıyor, ara sokaklara sapıyorsunuz. Her tabela bir madde başı, her sokak o maddenin açıklaması oluyor.Evet, İstanbul’da yürürken sadece önümüze değil, ara sıra kafamızı kaldırıp tabelalara da bakmalıyız. Fodlacı’yı görünce o ekmeğin kokusunu hayal etmeli, Peykhane’den geçerken o habercilerin koşturmacasını düşünmeliyiz. Çünkü bir kelimenin peşinden gitmek, aslında bir medeniyetin ayak izlerini takip etmektir.Yeter ki o tabelaları sadece birer adres bilgisi olarak değil, şehrin hafızasından bize kalan değerli birer miras olarak okumayı bilelim. Ta ki İngilizce dükkan isimlerinde kaybolmayalım…

دنیانڭ آخرته باقان یوزیله ، اسمایِ الهیه یه مقابل اولان یوزینی سومك، سببِ نقصانیت دگل، بلكه مدارِ كمالدر. و او ایكی یوزده نه قدر ایلری كیدیلسه ، داها زیاده عبادت و معرفة اللّٰهده ایلری كیدیلیر. صحابه لرڭ دنیاسی ایسه ، ایشته او ایكی یوزده در. دنیایی آخرت مزرعه سی كوروب، اكوب بیچمشلر. موجوداتی اسمای الهیه نڭ آیينه سی كوروب، مشتاقانه تماشا ایدوب باقمشلر. فنایِ دنیا ایسه ، فانی یوزیدركه ، انسانڭ هوساتنه باقار.Dünyanın âhirete bakan yüzüyle, esmâ-yı İlâhiyeye mukābil olan yüzünü sevmek, sebeb-i noksâniyet değil, belki medâr-ı kemâldir. Ve o iki yüzde ne kadar ileri gidilse, daha ziyâde ibâdet ve ma‘rifetullâhta ileri gidilir. Sahâbelerin dünyası ise, işte o iki yüzdedir. Dünyayı âhiret mezraası görüp, ekip biçmişler. Mevcûdâtı esmâ-yı İlâhiyenin aynası görüp, müştâkāne temâşâ edip bakmışlar. Fenâ-yı dünyâ ise, fânî yüzüdür ki, insanın hevesâtına bakar. (Sözler, s. 169) 1.  Beyitكيشی كرك بیله آنی هم اویانق اولا جانیدنیا اولدیغیچون فانی كور بایقوش ویرانده دربایقوش چاغرر ویرانده كیمسه داد آلماز بوندهایو عمل ایتسون آنده اول حق ترازو آنده درKişi gerek bile ânı hem uyanuk ola cânıDünyâ oldığıçün fânî gör baykuş vîrândadurBaykuş çağırır vîrânda kimse dâd almaz bundaEyü ‘amel itsün anda ol hak terazü andadurYûnus Emre (7)*İmtihan yurdunda önce marifetle gizli hazineyi bulmak, sonra ferasetle elde tutmak gerek. Şu virandaki Baykuş’tan “dünyanın fenası” dersini almaz mısın? Hazineye malik edayla kanadı açık nasıl da yakarır: Burada beklediğin nafile! İyi amelinle ahiretini imar eyle!2. Beyitحبّ دنیا كيشی محروم ایدر ایماندنسودكی هر نه اولرسه اول اولر ایمان اكاHubb-ı dünyâ kişi mahrûm ider îmândanSevdügi her ne olırsa ol olır îmân anaBeşiktaşlı Yahya Efendi (2)*Evvela: Tevhidi kıble etmeksizin kesrette dağıtılmış bir hiss-i muhabbet mahrumiyete medardır, gör bunu… Saniyen: Mahrum kalmış kalb cehlî intisablara sarılır, anla artık! Küçük kâinatın nüvesinde de boşluğa meydan yok.ki.3. Beyitحبّ دنیایله كیده نفسه كيم اولسه اسیرحقّه یوز طوتسون ینه اندن ا ولور درده دواHubb-i dünyayile gide nefse kim olsa esîrHakk’a yüz tutsun yine andan olur derde devâAziz Mahmud Hüdayi (5)*Nefse esaretle başlar hatalar zinciri: Nefesler dünya sevgisinde güzeran. Dur demek mi, hakiki teneffüs mü? “Hakkın ayinesinde”. Boyuna cemal, kemal, ihsan; muhabbetullaha medar. Tecellileri cana minnet. Bu ayinedeki şeffafiyeti izale mi: Ha bu, hubbu’d-dünya karartısı.4. Beyitهر كیمك كوكلنده ذرّه دكلو دنیا حبّی وارآنی محروم ايتدی بلسون دنیانك مكّاره سیHer kimin gönlünde zerre denlü dünyâ hubbu varAnı mahrûm etdi bilsin dünyânın mekkâresiEşrefoğlu Rumi (3)*… veya nefsinin emmâresi. Hilekâr dünya dadısının yalancı emziğini boyuna emenlere bir bakıver! Ellerinde kalanı mı? Bir koca dudak şapırtısı: Kof’ikimsi. Kalbi huşyar olanlar bu sesi işittiklerinde anlarlar ki, o kimseler hâzır ömürden ahir hayata necatî sermaye vehmiyle imtihan vaktinde dünyayı hortumlamaktadır.5. Beyitبو كوكلم ملكنی یغما ایدلدن حبّ یزدَانیاول ایلك شمدی سلطانی جلال وهم جمال اولدیندرسین فانی دنیایی سنكله چون بله وارمزسورسك آخرت سوكه صوكی آنك كمال اولدیدلرسك آخرت ملكن كوكل ویرمه بو رسوایهشولر كیم سودی دنیایی آنك صوكی زوال اولدیبو كوكلك لوحه سین شمسی آرت تا طویاسین معنیشولر كیم یودیلر لوحین معارف مالامال اولدیBu gönlüm mülkünü yağmâ edelden hubb-ı YezdânîOl ilin şimdi sultânı celâl u hem cemâl olduN’idersin fânî dünyâyı seninle çün bile varmazSeversen âhiret sev ki sonu anın kemâl olduDilersen âhiret mülkün gönül verme bu rüsvâyaŞular kim sevdi dünyâyı anın sonu zevâl olduBu gönlün levhasın Şemsî arıt tâ duyasın ma’nâŞular kim yudılar levhin ma’ârif mâl-â-mâl oldu Şemseddin Sivasi (4)*Muhabbetler şol ihvânın gönül sermâyesidür Üstâd / Dem-i âhirdür ol hublar tefânî adlu hâl oldu6. Beyitحبّ دنیا جنّت یولن بولمازجهنّملك اولور حالنی بيلمزممي جان یوغ اولور یولندن دونمزیوقلق ایله بولدی حقی بولنلرHubbı-ı dünyâ cennet yolun bulmazCehennemlik olur hâlini bilmezMemî Cân yoğ olur yolından dönmezYokluk ile buldı Hakkı bulanlarŞeyh Memî Can Saruhânî (8)*Dünya sevgisi vasfın, sanki bir baht-ı kara eşhas olmuş; benzer ol kimselere ki maksadın zıddı ilen tokat yer. Fahirlenmeyi hayatın fena damarında fakr hakikatiyle tesbit eden sünnet ehli müstakimlere binler selam! Binler rahmet!7. Beyitقونماز دلە دنیالق محبّت قوشی اصلا شول رأسِ خطیئة دیو یاواشلرز بزKonmaz dile dünyâlık muhabbet kuşu aslâŞol re’s-i hatîet deyü yavaşlaruz bizNatık (6)*Nefse el çektirmede mihenk: Dünyalıkların yalçın kayalıklarında, Muhabbet Gemi’sinin sünnet-i seniye pusulasından gözleri ayırmamak. Tevhidin kıble edildiği ibre: Livechillah. Kaynakça1. BEDİÜZZAMÂN, Saîd Nursî, (2011), Sözler, İstanbul: Altınbaşak Neşriyât2. Divan-ı Hazret-i Hüdayi, İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi, No: TY00801 (v. 105A)3. Divan-ı Şemsi, İstanbul Üniversitesi Nadir Eserler Kütüphanesi, No: TY00510 (v. 104A)4. Divan-ı Eşrefoğlu Rumi, Millet Yazma Eser Kütüphanesi, Ali Emiri Manzum, AEmnz28/1 m (v. 47A)5. Divan-ı Yûnus Emre, Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Yazma Bağışlar, No: 07602/002 (v. 30B)6. Divan, Milli Kütüphane, Yazmalar, No: FB 210 (v. 4A)7. Münacat-ı Şeyh Ahmed, Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Hasan Hüsnü Paşa, No: 00796/001 (v. 20A)8. Divan-ı Uhuvvet, Yayınlanmamış Osmanlıca Şiir Defteri9. https://kulliyat.risale.online/10. https://portal.yek.gov.tr/