اتّحاد ترجیح دگل، ضرورتدرتاریخ هیچ شاشماز بر شاهددر. دفعه لرجه كوسترمشدركه ؛ طاغینیقلق ضعیفلاتیر، برلك كوچ ویرر. اڭ كوچلی كورونن یاپیلر بیله ایچدن چوزولنجه آیاقده قالامازكن، قلبلرینی عین غایه اطرافنده طوپلایانلر اڭ زور شرطلرده بیله یول بولابیلمشدر. بو یوزدن مسئله یالڭزجه بر آراده طورمق دگل؛ عین استقامته باقابیلمك، عین دردی حسّ ایده بیلمكدر.اصلنده بو حقیقت، حیاتڭ هر آلاننده كندینی حسّ ایتدیریر. عائله ده ، طوپلومده ، امّتده ... نره ده قوپوش وارسه اوراده ضعیفلامه ؛ نره ده برلك وارسه اوراده دیریلیش واردر. بو یوزدن برلك، ساده جه كوزل بر ایده آل دگل؛ وار اولمه نڭ، آیاقده قالمه نڭ اڭ تمل شرطلرندن بریدر.قوجه یاووزڭ، ”اتّحاد ایتمزسه ملّت، داغدار ایلر بنی“ فریادی ایله قرآنڭ ”چكیشمه یڭ؛ صوڭره كوشرسڭز و كوجڭز كیدر“ ایقاظی عین نقطه یه اشارت ایدر: آیریلق چوزولمه در. هله كه عین كمیده بولونان، عین ربّه ایمان ایدن توحید اهلی انسانلرڭ بربرندن قوپوق یاشامه سی قدر تحف بر طوروم اولاماز. بو، ساده جه بر اكسیكلك دگل؛ عقله ، قلبه و حقیقته آیقیری بر حالدر.بوكون یاشانان قریزلر آچیقجه كوسترییوركه ، آرتیق آیریلغڭ دگل، اتّحادڭ زمانیدر. بو صاییمزده بو حیاتی مسئله یه أوزللكله یر ویرییور؛ برلگڭ ساده جه كوزل بر ایده آل دگل، یاشامق و آیاقده قالمق ایچون واز كچیلمز بر ضرورت اولدیغنی فرقلی یوڭلریله اله آلییورز. تاریخدن بوكونه اوزانان أورنكلرله ، قلبلرڭ ناصل برلشدیگنده كوچ طوغوردیغنی؛ آیریلغڭ ایسه ناصل چوزولمه یه یول آچدیغنی برلكده خاطرلامه یه چالیشییورز.Tarih hiç şaşmaz bir şahittir. Defalarca göstermiştir ki; dağınıklık zayıflatır, birlik güç verir. En güçlü görünen yapılar bile içten çözülünce ayakta kalamazken, kalplerini aynı gaye etrafında toplayanlar en zor şartlarda bile yol bulabilmiştir. Bu yüzden mesele yalnızca bir arada durmak değil; aynı istikamete bakabilmek, aynı derdi hissedebilmektir.Aslında bu hakikat, hayatın her alanında kendini hissettirir. Ailede, toplumda, ümmette… Nerede kopuş varsa orada zayıflama; nerede birlik varsa orada diriliş vardır. Bu yüzden birlik, sadece güzel bir ideal değil; var olmanın, ayakta kalmanın en temel şartlarından biridir.Koca Yavuz’un, “İttihad etmezse millet, dağdar eyler beni” feryadı ile Kur’ân’ın “Çekişmeyin; sonra gevşersiniz ve gücünüz gider” ikazı aynı noktaya işaret eder: Ayrılık çözülmedir. Hele ki aynı gemide bulunan, aynı Rabbe iman eden tevhid ehli insanların birbirinden kopuk yaşaması kadar tuhaf bir durum olamaz. Bu, sadece bir eksiklik değil; akla, kalbe ve hakikate aykırı bir hâlidir.Bugün yaşanan krizler açıkça gösteriyor ki, artık ayrılığın değil, ittihadın zamanıdır. Bu sayımızda bu hayati meseleye özellikle yer veriyor; birliğin sadece güzel bir ideal değil, yaşamak ve ayakta kalmak için vazgeçilmez bir zaruret olduğunu farklı yönleriyle ele alıyoruz. Tarihten bugüne uzanan örneklerle, kalplerin nasıl birleştiğinde güç doğurduğunu; ayrılığın ise nasıl çözülmeye yol açtığını birlikte hatırlamaya çalışıyoruz.

“İslâmiyet selm ve müsâlemettir; dâhilde nizâ‘ ve husûmet istemez”Ey Âlem-i İslâmî! Hayatın itti­hâd­da. Ger ittihâd istersen, düstûrun bu olmalı:هُوَ الْحَقُّ yerine, هُوَ حَقٌّ olmalı هُوَ الْحَسَنُ yerine هُوَ الْاَحْسَنُ olmalı.Her müslim kendi meslek, mezhebine demeli: “İşte bu haktır, başkasına ilişmem. Başkaları güzelse, benim en güzelidir.” Dememeli: “Budur hak, başkaları battâldır. Ya yalnız benimkidir güzeli, başkaları yanlıştır, hem çirkindir.” Zihniyet-i inhisâr hubb-u nefisten geliyor, sonra maraz oluyor. Nizâ‘ ondan çıkıyor. Derd ile dermanlar, taaddüdü hak olur, hak da taaddüd eder. Hâcât ve ağdiyenin tenevvüü hak olur, hak da tenevvü‘ eder. İsti‘dâd, terbiyeler tekessürü hak olur, hak da tekessür eder. Bir madde-i vâhide hem zehir ve hem panzehir iki mizâca göre. Mesâil-i fer‘îde hakîkat sâbit değil, izâfî ve mürekkeb. Mükellefîn mizâçlar ana bir hisse verip ona göre ederek tahakkuk ve terekküb. Her mezhebin sâhibi mühmel mutlak hükmeder. Mezhebin hududu ta‘yînini bırakır temâyül-ü mizâca. Taassub-u mezhebî ta‘mîme sebeb olur. Ta‘mîmin iltizâmı sebeb olur nizâa. İslâmiyet’den evvel tabakāt-ı beşerde derin uçurumlar, hem tebâüd-ü acîbi, istedi bir vakitte taaddüd-ü enbiyâ, tenevvü‘-ü şerâyi‘, müteaddid mezhebler. Beşerde bir inkılâb, İslâmiyet yaptırdı. Beşer tekārüb etti, şer‘ etti ittihâd, vâhid oldu peygamber. Seviye bir olmadı, mezheb taaddüd etti. Terbiye-i vâhide kâfî geldiği zaman, ittihâd eder mezhebler. KELİMELER:selm ve müsâlemet: barış ve esenlikdâhilde: içte / toplum içindenizâ‘ ve husûmet: çekişme ve düşmanlıkittihâd: birlikهُوَ الْحَقُّ: hak yalnız odur (tek doğru budur)هُوَ حَقٌّ: bu da bir haktırهُوَ الْحَسَنُ: güzel yalnız odurهُوَ الْاَحْسَنُ: en güzel odurmeslek, mezhep: yol, dinî anlayışhak: doğrubattâl: geçersiz, hükümsüzzihniyet-i inhisâr: tekelci düşüncehubb-u nefs: benlik sevgisi / egomaraz: hastalıktaaddüd: çokluktenevvü‘: çeşitlilikhâcât: ihtiyaçlarağdiye: gıdalaristi‘dâd: kabiliyet / yetenektekessür: çoğalmamadde-i vâhide: tek maddemesâil-i fer‘î: ayrıntı meselelerhakîkat sâbit: değişmez gerçekizâfî ve mürekkeb: göreceli ve bileşikmükellefîn: sorumlu kişilertahakkuk ve terekküb: gerçekleşme ve oluşmamühmel mutlak: genel ve sınırsızta‘yîn: belirlemetemâyül-ü mizâc: mizacın yönelimitaassub-u mezhebî: mezhep taassubuta‘mîm: genelleştirmeiltizâm: bağlanmanizâ: çekişmetabakāt-ı beşer: insan tabakalarıtebâüd-ü acîb: garip uzaklık / ayrılıktaaddüd-ü enbiyâ: peygamberlerin çokluğutenevvü‘-ü şerâyi‘: şeriatların çeşitliliğimüteaddid mezhebler: çeşitli mezheplerinkılâb: büyük değişimtekārüb: yakınlaşmaşer‘ etti ittihâd: birlik emredildivâhid oldu peygamber: peygamber bir olduterbiye-i vâhide: tek tip eğitimkâfî: yeterliittihâd eder mezhebler: mezhepler birleşir*Sözler, Lemaat, 344 

ادریسِ بتلیسی، یالڭزجه  بر تاریخجی، منشی ویا دولت آدمی دگلدر. او، یاشادیغی چاغڭ بویوك قیریلمه لرینی كورمش، فرقلی سیاست مركزلری آراسنده  طولاشمش، اسلام دنیاسنڭ پارچه لانمش حالنی یاقیندن مشاهده  ایتمش چوق یوڭلی بر متفكّردر. آق قویونلی، عثمانلی، مملوك و صفوی دنیالری آراسنده  كچن حیاتی، اوڭا ساده جه  سیاسی تجربه  قزاندیرمامش؛ عین زمانده  طاغینیق كوچلرڭ ناصل چاتیشمه یه  دونوشدیگنی، بوڭا قارشیلق كوچلی سیاسی و معنوی برلك فكرینڭ ناصل بر احتیاج حالنه  كلدیگنی ده  كوسترمشدر. بو سببله  ادریسِ بتلیسینڭ اتّحاد آڭلایشی، بسیط بر سیاسی برلشمه  چاغریسندن عبارت دگلدر. اونڭ نظرنده  اتّحاد، اسلام دنیاسنڭ كله جگی ایچون ضروری بر استقامتدر.ادریسِ بتلیسینڭ یاشادیغی دونم، مسلمان دنیانڭ تك مركزلی برلكدن اوزاقلاشدیغی، خاندان مجادله لرینڭ آرتدیغی، مذهب رقابتلرینڭ سیاسی چكیشمه لری داها ده  سرتلشدیردیگی بر دوردی. عثمانلی- آق قویونلی، عثمانلی- مملوك و عثمانلی- صفوی مجادله لری یالڭزجه  طوپراق و نفوذ مسئله سی دگلدی؛ عین زمانده  ”اسلام دنیاسنڭ حاميلگی“ ادّعاسی اطرافنده  شكللنن بویوك بر رقابتدی. بویله  بر چاغده  یاشایان بتلیسی، پارچه لانمشلغڭ طوغوردیغی ضعیفلغی كورمش، طاغینیق كوچلرڭ اورتاق بر هدف اطرافنده  طوپارلانمه سنڭ نه  قدر حیاتی اولدیغنی قاورامشدر. بو نقطه ده  ادریسِ بتلیسینڭ اتّحاد فكرینی یالڭز مذهب مركزلی اوقومق اكسیك اولور. حقّنده  زمان زمان چیزیلن قاتی ”سنّی- شیعی قارشیتلغی“ مركزلی پورتره ، بتون حیاتنی آچیقلامه یه  یتمز. چونكه  اونڭ بییوغرافیسنه  دقّتله  باقیلدیغنده ، فرقلی خاندانلرله  قوردیغی ایلیشكیلرده  مذهبی عائدیتدن چوق سیاسی حمایه ، كولتورل چوره  و پاتروناژ ایلیشكیلرینڭ بلیرله ییجی اولدیغی كورولور. بو طوروم، اونڭ دوشونجه سنده  اتّحادڭ طار بر مذهب تعصّبنه  دگل، داها كنیش بر سیاسی و مدنی زمینه  طایاندیغنی كوستریر. بتلیسی ایچون اصل مسئله ، اسلام دنیاسنڭ پارچه لانمسی و بو پارچه لانمه نڭ طیش و ایچ تهدیدلری بویوتمسیدر.ادریسِ بتلیسینڭ یاووز سلطان سلیم دورنده كی فعالیتلری، اونڭ اتّحاد آڭلایشنڭ اڭ آچیق تظاهرلرندن بریدر. طوغو و كونی طوغو آناطولیده كی عشیرت بگلریله  قوردیغی ایلیشكیلر، یالڭز عسكری بر باشاری ویا دیپلوماتیك بر مهارت اولارق كورولمه ملیدر. او، بولكه ده كی چشیتلی عنصرلری زورلاییجی بر سیاستله  دگل، اقناع، مذاكره  و اورتاق منفعت زمینیله  عثمانلی اداره سنه  یاقلاشدیرمه یه  چالیشمشدر. ارمیه دن بتلیسه ، جزره دن اگیله  قدر پك چوق بولگه نڭ صاواشسز شكلده  عثمانلی حاكمیتنه  كیرمه سنده  اوینادیغی رول، اونڭ اتّحادی ساده جه  قیلیچله  دگل، قلمله ، سوزله  و سیاست عقلیله  قورمه یه  چالیشدیغنی كوستریر. بو یوڭیله  بتلیسی، برلگی یالڭز فتحله  دگل، مشروعیت و عائدیت أورَته رك تأسیس ایتمه یه  چالیشان بر اسمدر.اونڭ اتّحاد آڭلایشنده  عثمانلی مركزی أونملی بر یر طوتار. بتلیسی، أوزللكله  ٢نجي بایزید و یاووز سلطان سلیم دونملرنده  عثمانلی یی، طاغینیق اسلام جغرافیه سنی طوپارلایابیله جك سیاسی كوچ اولارق كورمشدر. هشت بهشت كبی اثرلرنده  عثمانلی خانداننی ساده جه  تاریخی بر چیزكی ایچنده  آڭلاتماز؛ عین زمانده  اونی مشروعیت، دوزن و حاميلك ادّعاسی أوزرندن قونوملاندیرر. بوراده  تاریخ یازیجیلغی بیله  بر تور اتّحاد سیاستنه  دونوشور. اونڭ ”اتّحاد“ فكرنده  كولتورڭ و علمڭ ده  آیری بر یری واردر. تبریز، دیار بكر، قاهره ، مكّه  و استانبول كبی فرقلی علم و كولتور مركزلرنده  بولونمش اولمسی، اوڭا كنیش بر افق قزاندیرمشدر. فقه، تاریخ، ادبیات، آصترونومی، طب، خط و تصوّفله  مشغول اولمسی، اونی یالڭز سرای بوروقراسیسنڭ دگل، داها كنیش بر مدنیت دائره سنڭ تمثیلجیسی حالنه  كتیرمشدر. بو سببله  بتلیسی ایچون برلك، ساده جه  سیاسی صینیرلرڭ برلشمسی دیمك دگلدر؛ علم چوره لرینڭ، كولتور حوضه لرینڭ و مسلمان طوپلوملرڭ اورتاق بر شعور اطرافنده  بولوشمسی ده  اتّحادڭ بر پارچه سیدر. اونڭ حیاتنده  ”عجمدن رومه “ اوزانان چیزكی، اصلنده  آیری دنیالری چاتیشدیرمق قدر بربرینه  باغلامه  امكاننی ده  ایچنده  طاشیر.تصوّفله  اولان ایلیشكیسی ده  بو نقطه ده  دقّت چكیجیدر. زیرا تصوّفڭ، أوزللكله  او دونمده  فرقلی چوره لر آراسنده  كوپرو قوران دیلی، بتلیسینڭ سیاستنده  ده  یانقی بولمشدر. سرت آیریشمه لر یرینه  نفوذ ایدن سوز، طیشلاییجی اسلوب یرینه  قوشاتیجی یاقلاشیم، اونڭ هم قلمنده  هم دیپلوماسیسنده  حسّ ایدیلیر.ادریسِ بتلیسی، مذهب غوغالرینی آشان، سیاسی طاغینیقلغی تهلكه  اولارق كورن، علم و كولتوری برلشدیریجی عنصر صایان، دولت عقلی ایله  مدنیت فكرینی عین چیزكیده  بولوشدیران بر آڭلایشدر. او، پارچه لانمش اسلام دنیاسنده  برلگی یالڭز تمنّی ایتمه مش؛ بونی تاریخ یازارق، سیاست أورته رك، دیپلوماسی یوروته رك و فرقلی عنصرلری اورتاق بر مركز اطرافنده  طوپلایارق فعلاً قورمه یه  چالیشمشدر.İdris-i Bitlisî, yalnızca bir tarihçi, münşî veya devlet adamı değildir. O, yaşadığı çağın büyük kırılmalarını görmüş, farklı siyaset merkezleri arasında dolaşmış, İslâm dünyasının parçalanmış hâlini yakından müşahede etmiş çok yönlü bir mütefekkirdir. Akkoyunlu, Osmanlı, Memlük ve Safevî dünyaları arasında geçen hayatı, ona sadece siyasî tecrübe kazandırmamış; aynı zamanda dağınık güçlerin nasıl çatışmaya dönüştüğünü, buna karşılık güçlü siyasî ve manevî birlik fikrinin nasıl bir ihtiyaç hâline geldiğini de göstermiştir. Bu sebeple İdris-i Bitlisî’nin ittihad anlayışı, basit bir siyasî birleşme çağrısından ibaret değildir. Onun nazarında ittihad, İslâm dünyasının geleceği için zaruri bir istikamettir.İdris-i Bitlisî’nin yaşadığı dönem, Müslüman dünyanın tek merkezli birlikten uzaklaştığı, hanedan mücadelelerinin arttığı, mezhep rekabetlerinin siyasî çekişmeleri daha da sertleştirdiği bir devirdi. Osmanlı-Akkoyunlu, Osmanlı-Memlük ve Osmanlı-Safevî mücadeleleri yalnızca toprak ve nüfuz meselesi değildi; aynı zamanda “İslâm dünyasının hamiliği” iddiası etrafında şekillenen büyük bir rekabetti. Böyle bir çağda yaşayan Bitlisî, parçalanmışlığın doğurduğu zayıflığı görmüş, dağınık güçlerin ortak bir hedef etrafında toparlanmasının ne kadar hayati olduğunu kavramıştır. Bu noktada İdris-i Bitlisî’nin ittihad fikrini yalnız mezhep merkezli okumak eksik olur. Hakkında zaman zaman çizilen katı “Sünnî-Şiî karşıtlığı” merkezli portre, bütün hayatını açıklamaya yetmez. Çünkü onun biyografisine dikkatle bakıldığında, farklı hanedanlarla kurduğu ilişkilerde mezhebî aidiyetten çok siyasî himaye, kültürel çevre ve patronaj ilişkilerinin belirleyici olduğu görülür. Bu durum, onun düşüncesinde ittihadın dar bir mezhep taassubuna değil, daha geniş bir siyasî ve medenî zemine dayandığını gösterir. Bitlisî için asıl mesele, İslâm dünyasının parçalanması ve bu parçalanmanın dış ve iç tehditleri büyütmesidir.İdris-i Bitlisî’nin Yavuz Sultan Selim devrindeki faaliyetleri, onun ittihad anlayışının en açık tezahürlerinden biridir. Doğu ve Güneydoğu Anadolu’daki aşiret beyleriyle kurduğu ilişkiler, yalnız askerî bir başarı veya diplomatik bir maharet olarak görülmemelidir. O, bölgedeki çeşitli unsurları zorlayıcı bir siyasetle değil, ikna, müzakere ve ortak menfaat zeminiyle Osmanlı idaresine yaklaştırmaya çalışmıştır. Urmiye’den Bitlis’e, Cizre’den Eğil’e kadar pek çok bölgenin savaşsız şekilde Osmanlı hâkimiyetine girmesinde oynadığı rol, onun ittihadı sadece kılıçla değil, kalemle, sözle ve siyaset aklıyla kurmaya çalıştığını gösterir. Bu yönüyle Bitlisî, birliği yalnız fetihle değil, meşruiyet ve aidiyet üreterek tesis etmeye çalışan bir isimdir.Onun ittihad anlayışında Osmanlı merkezi önemli bir yer tutar. Bitlisî, özellikle 2. Bayezid ve Yavuz Sultan Selim dönemlerinde Osmanlıyı, dağınık İslâm coğrafyasını toparlayabilecek siyasî güç olarak görmüştür. Heşt Behişt gibi eserlerinde Osmanlı hanedanını sadece tarihî bir çizgi içinde anlatmaz; aynı zamanda onu meşruiyet, düzen ve hâmilik iddiası üzerinden konumlandırır. Burada tarih yazıcılığı bile bir tür ittihad siyasetine dönüşür. Onun “ittihad” fikrinde kültürün ve ilmin de ayrı bir yeri vardır. Tebriz, Diyarbekir, Kahire, Mekke ve İstanbul gibi farklı ilim ve kültür merkezlerinde bulunmuş olması, ona geniş bir ufuk kazandırmıştır. Fıkıh, tarih, edebiyat, astronomi, tıp, hat ve tasavvufla meşgul olması, onu yalnız saray bürokrasisinin değil, daha geniş bir medeniyet dairesinin temsilcisi hâline getirmiştir. Bu sebeple Bitlisî için birlik, sadece siyasî sınırların birleşmesi demek değildir; ilim çevrelerinin, kültür havzalarının ve Müslüman toplumların ortak bir şuur etrafında buluşması da ittihadın bir parçasıdır. Onun hayatında “Acem’den Rum’a” uzanan çizgi, aslında ayrı dünyaları çatıştırmak kadar birbirine bağlama imkânını da içinde taşır.Tasavvufla olan ilişkisi de bu noktada dikkat çekicidir. Zira tasavvufun, özellikle o dönemde farklı çevreler arasında köprü kuran dili, Bitlisî’nin siyasetinde de yankı bulmuştur. Sert ayrışmalar yerine nüfuz eden söz, dışlayıcı üslup yerine kuşatıcı yaklaşım, onun hem kaleminde hem diplomasisinde hissedilir.İdris-i Bitlisî, mezhep kavgalarını aşan, siyasî dağınıklığı tehlike olarak gören, ilim ve kültürü birleştirici unsur sayan, devlet aklı ile medeniyet fikrini aynı çizgide buluşturan bir anlayıştır. O, parçalanmış İslâm dünyasında birliği yalnız temenni etmemiş; bunu tarih yazarak, siyaset üreterek, diplomasi yürüterek ve farklı unsurları ortak bir merkez etrafında toplayarak fiilen kurmaya çalışmıştır.

بو قبرڭ باشنده  طوردیغمده ، بر زمانلر هیبتیله  جهانی طولدیران او یوزڭ شیمدی بو طار مكانده  سكوته  چكیلمش اولدیغنی كورویورم. قدرتیله  عالمی تیترتن او عظمت، بوكون طوپراغڭ آلتنده  كیزلنمش. كوزلرم، كوك یوزی قدر كنیش بر سلطنتڭ بر مزار شكلنه  بورونمش حالنه  حیرتله  باقییور. بر وقتلر تخت أوزرنده  حكم ایدن او بویوك پادشاهڭ تختی شیمدی طوپراقله  أورتولی؛ بو منظره ، عبرت آلمق ایسته ین كوزلر ایچون كافیدر.بوراده ، الٰهی بر سرڭ آچیلدیغنی حسّ ایدییورم. فطرتڭ پاریلتیسی سونمش كبی كورونسه  ده  اصلنده  باشقه  بر عالمه  یوڭلمش. اونڭ آردنده  بیراقدیغی دولت و ملّت حالا اونڭ كولكه سنی طاشیركن، كندیسی ابدیت یولنه  یورومش. أولوم، اونڭ باشنده  بیله  بر هیبت قازانمش؛ صانكه  او وقور طوروش، أولومڭ بیله  چهره سنی دگیشدیرمش.جامعلردن یوكسلن صلالر، مناره لردن یانقیلانان سسلر، اونڭ آردندن دویولان حرمتڭ نشانه سی كبی سمایه  یوكسلییور. صباحڭ سحرنده  زهد و تقوا ایله ، كیجه نڭ قراڭلغنده  عقل و حكمتله  بو قبر زیارت ایدیلییور؛ اطرافنده  بر طواف حالی یاشانییور صانكه . چونكه  بوراده  یاتان، یالڭز بر حكمدار دگل؛ حرمینڭ خدمتكاری اولمش، امّتڭ یوكنی اوموزلامش بویوك بر سلطاندر.بو تربه نڭ ساده لگی بنی آیریجه  دوشوندیرویور. او قدر ساده كه ، بو ساده لك بر زینت حالنه  كلمش. حقیقی یوجه لگڭ كوستریشده  دگل، معناده  اولدیغنی آڭلاتییور. بر زمانلر طوغویی و باتی یی آیدینلاتان، النده  توحید مشعله سیله  امّته  یوڭ ویرن بو ذاتڭ شیمدی بویله  متواضع بر مكانده  اولوشی، دنیا سلطنتنڭ نه  قدر فانی اولدیغنی كوسترییور.اونڭ حیاتنی دوشوندكجه  حیرتم آرتییور. كچمشی احیا ایدن، كله جگه  قوت ویرن آدیملریله  بر چاغڭ قدرینی دگیشدیرمش. دوشمان لری قارشوسنده  بر قیامت كبی یوكسلمش، آرقه سندن بر ملّت سیل كبی آقمش. فقط بتون بو احتشام، صوڭنده  بو سسسز قبرده  طوپلانمش.یینه  ده  بیلییورمكه  او، یالڭز طوپراغه  كومولمش دگلدر. اونڭ بیراقدیغی شهرت، یاپدیغی ایشلر و قوردیغی دوزن حالا یاشامقده در. كوزدن اوزاق اولسه  ده  كوڭلدن اوزاق دگلدر؛ هر آن خاطرده ، هر آن جانلیدر.بو زیارتی بڭا نصیب ایدن ربّمه  شكر ایدییورم. بو قبر باشنده ، فانیلگی سیر ایدرك بقایه دائر بر درس آلدم. بو مكان، یالڭز بر مزار دگل؛ حقیقته  آچیلان بر قاپی، تفكّره  دعوت ایدن بر طوراقدر. بوراده  حسّ ایتدیگم شی، هم درین بر حزن هم ده  بویوك بر حیرانلقدر.Bu kabrin başında durduğumda, bir zamanlar heybetiyle cihanı dolduran o yüzün şimdi bu dar mekânda sükûta çekilmiş olduğunu görüyorum. Kudretiyle âlemi titreten o azamet, bugün toprağın altında gizlenmiş. Gözlerim, gökyüzü kadar geniş bir saltanatın bir mezar şekline bürünmüş hâline hayretle bakıyor. Bir vakitler taht üzerinde hükmeden o büyük padişahın tahtı şimdi toprakla örtülü; bu manzara, ibret almak isteyen gözler için kâfidir.Burada, ilâhî bir sırrın açıldığını hissediyorum. Fıtratın parıltısı sönmüş gibi görünse de aslında başka bir âleme yönelmiş. Onun ardında bıraktığı devlet ve millet hâlâ onun gölgesini taşırken, kendisi ebediyet yoluna yürümüş. Ölüm, onun başında bile bir heybet kazanmış; sanki o vakur duruş, ölümün bile çehresini değiştirmiş.Camilerden yükselen salâlar, mina­relerden yankılanan sesler, onun ardından duyulan hürmetin nişanesi gibi semaya yükseliyor. Sabahın seherinde zühd ve takvâ ile, gecenin karanlığında akıl ve hikmetle bu kabir ziyaret ediliyor; etrafında bir tavaf hâli yaşanıyor sanki. Çünkü burada yatan, yalnız bir hükümdar değil; Haremeyn’in hizmetkârı olmuş, ümmetin yükünü omuzlamış büyük bir sultandır.Bu türbenin sadeliği beni ayrıca düşündürüyor. O kadar sade ki, bu sadelik bir ziynet hâline gelmiş. Hakiki yüceliğin gösterişte değil, mânâda olduğunu anlatıyor. Bir zamanlar doğuyu ve batıyı aydınlatan, elinde tevhid meşalesiyle ümmete yön veren bu zatın şimdi böyle mütevazı bir mekânda oluşu, dünya saltanatının ne kadar fâni olduğunu gösteriyor.Onun hayatını düşündükçe hayretim artıyor. Geçmişi ihya eden, geleceğe kuvvet veren adımlarıyla bir çağın kaderini değiştirmiş. Düşmanları karşısında bir kıyamet gibi yükselmiş, arkasından bir millet sel gibi akmış. Fakat bütün bu ihtişam, sonunda bu sessiz kabirde toplanmış.Yine de biliyorum ki o, yalnız toprağa gömülmüş değildir. Onun bıraktığı şöhret, yaptığı işler ve kurduğu düzen hâlâ yaşamaktadır. Gözden uzak olsa da gönülden uzak değildir; her an hatırda, her an canlıdır.Bu ziyareti bana nasip eden Rabbime şükrediyorum. Bu kabir başında, faniliği seyrederek bekaya dair bir ders aldım. Bu mekân, yalnız bir mezar değil; hakikate açılan bir kapı, tefekküre davet eden bir duraktır. Burada hissettiğim şey, hem derin bir hüzün hem de büyük bir hayranlıktır.*Abdülhak Hamit Tarhan

یاووز سلطان سلیمڭ قیصه  سورن سلطنتی، یالڭز بویوك صواشلرڭ یاشاندیغی بر دونم دگل؛ عین زمانده  برلك فكرینڭ تاریخ صحنه سنه  كوچلی بیچیمده  یازیلدیغی بر دوردر.عثمانلی تاریخنڭ بو قریتیك دونمنی آڭلامق ایچون أوڭجه  او دونمڭ منظره سنه  باقمق كركیر. ١٦نجي یوز ییلڭ باشنده  اسلام جغرافیه سی پارچه لی بر كورونوم عرض ایدییوردی. آناطولیده  عثمانلی دولتی، ایرانده  صفوی دولتی و مصر مركزلی مملوك دولتی عین جغرافیه ده  نفوذ مجادله سی یوروتویوردی. بو طابلو یالڭز سیاسی رقابتدن عبارت دگلدی؛ عین زمانده  مسلمان دنیانڭ كوجنی ضعیفلاتان بر طاغینیقلغی ده  افاده  ایدییوردی.یاووز سلطان سلیمی آڭلامق ایچون یالڭز قازاندیغی صواشلره  باقمق یترلی دگلدر. اصل دقّت ایدیلمسی كركن خصوص، اونڭ دونمڭ دنیاسنی ناصل اوقودیغیدر. او، چاغنڭ سیاسی دنكه لرینی قاورایابیلن؛ پارچه لانمش بر جغرافیه نڭ هانكی تهلكه لرله  قارشی قارشی یه  اولدیغنی كوره بیلن بر دولت آدمیدی. بو سببله  اونڭ سیاستنده  اصل هدف یالڭز ظفر قزانمق دگل، طاغیلمش كوچلری تك بر نظام ایچنده  طوپلامق اولمشدر.یاووز سلطان سلیمڭ ذهننده  اڭ بویوك تهلكه  طیش دوشمان لردن أوڭجه  ایچ آیریلقلردی. تاریخ بوینجه  پك چوق دولتڭ طیش صالدیریلرله  دگل، ایچ اختلافلرله  ضعیفلادیغنی بیلییوردی. اونڭ قیصه  فقط یوغون سلطنتی بوینجه  آلدیغی قرارلرڭ آرقه سنده  ده  بو كرچك واردر. آناطولینڭ سیاسی استقرارینی صاغلامدن كونَیه  یوڭلمه مسی؛ آردندن سوریه  و مصر سفرلریله  اسلام جغرافیه سنڭ مركزلرینی تك بر اداره  آلتنده  طوپلامه سی بو باقیش آچیسنڭ صوڭوجیدر.نیته كیم یاووز سلطان سلیمه  عطف ایدیلن شو مصراعلر، اونڭ ذهننده كی بو تمل اندیشه یی آچیق بیچیمده  افاده  ایدر:ملّتمده  اختلاف و تفرقه  اندیشه سی،كوشۀ  قبرمده  دخی بی قرار ایلر بنی.متّحدكن صولتِ اعدایی دفعه  چاره مز،اتّحاد ایتمزسه  ملّت داغدار ایلر بنی.بو بیتلر یالڭز ادبی بر افاده  دگل، عین زمانده  تاریخی بر تجربه نڭ أوزیدر. بر ملّت برلك حالنده  بولوندیغی مدّتجه  دوشمان  صالدیریلرینی برطرف ایده بیلیر؛ فقط تفرقه  باشلادیغناده  اڭ كوچلی دولتلر بیله  ضعیفلار. یاووز سلطان سلیمڭ سیاستی تام ده  بو حقیقتڭ أوزرینه  قورولیدر.چالدیراندن صوڭره  آناطولینڭ كوگنلگنی صاغلامه سی، آردندن مرج دابق و ردانیه  ظفرلریله  حلبدن قاهره یه  قدر اوزانان كنیش جغرافیه یی تك بر اداره  آلتنده  طوپلامه سی یالڭز عسكری بر كنیشله مه  دگلدر. بو حمله ، طاغیلمش اسلام دنیاسنده  یڭی بر دوزن قورمه  تشبّثیدر. حجازڭ عثمانلی حمایه سنه  كیرمسیله  برلكده  مكّه  و مدینه نڭ كوگنلگی صاغلانمش؛ قدسدن قاهره یه  اوزانان بولگه ده  اوزون سوره  دوام ایده جك بر استقرارڭ تملی آتیلمشدر.بوكون اورته طوغیده  یاشانان قارماشه  دوشونولدیگنده  یاووز سلطان سلیمڭ قوردیغی دوزنڭ نه  قدر كنیش بر افقه  طایاندیغی داها ایی آڭلاشیلیر. حلبدن قدسه ، شامدن قاهره یه  اوزانان بو جغرافیه  اونڭ دونمنده  تك بر سیاسی مركز اطرافنده  برلشمشدی. بو برلك یالڭز سیاسی دگل، عین زمانده  كولتورل و دینی بر بتونلگی ده  برابرنده  كتیرمشدی.تاریخ بعضًا عین حقیقتی تكرار تكرار خاطرلاتیر: طاغینیقلق كوچ غائب ایتدیرر، برلك ایسه  قوت طوغورور. یاووز سلطان سلیمڭ بیراقدیغی میراث ده  تام اولارق بودر. اونڭ نظرنده  دولت یالڭز صینیرلرینی قورویان بر كوچ دگل، عین زمانده  اسلام دنیاسنڭ برلك و استقرارینی صاغلایان بر مركزدی.بوكوندن باقدیغمزده  یاووز سلطان سلیمی یالڭز بویوك بر قوماندان اولارق دگل؛ چاغنڭ دنكه لرینی طوغری اوقویابیلمش و برلك فكرینی دولت سیاستنه  دونوشدیره بیلمش بر حكمدار اولارق خاطرلامق و درس آلمق كركیر.Yavuz Sultan Selim’in kısa süren saltanatı, yalnız büyük savaşların yaşandığı bir dönem değil; aynı zamanda birlik fikrinin tarih sahnesine güçlü biçimde yazıldığı bir devirdir.Osmanlı tarihinin bu kritik dönemini anlamak için önce o dönemin manzarasına bakmak gerekir. 16. yüzyılın başında İslâm coğrafyası parçalı bir görünüm arz ediyordu. Anadolu’da Osmanlı Devleti, İran’da Safevî Devleti ve Mısır merkezli Memlûk Devleti aynı coğrafyada nüfuz mücadelesi yürütüyordu. Bu tablo yalnız siyasî rekabetten ibaret değildi; aynı zamanda Müslüman dünyanın gücünü zayıflatan bir dağınıklığı da ifade ediyordu.Yavuz Sultan Selim’i anlamak için yalnız kazandığı savaşlara bakmak yeterli değildir. Asıl dikkat edilmesi gereken husus, onun dönemin dünyasını nasıl okuduğudur. O, çağının siyasî dengelerini kavrayabilen; parçalanmış bir coğrafyanın hangi tehlikelerle karşı karşıya olduğunu görebilen bir devlet adamıydı. Bu sebeple onun siyasetinde asıl hedef yalnız zafer kazanmak değil, dağılmış güçleri tek bir nizam içinde toplamak olmuştur.Yavuz Sultan Selim’in zihninde en büyük tehlike dış düşmanlardan önce iç ayrılıklardı. Tarih boyunca pek çok devletin dış saldırılarla değil, iç ihtilaflarla zayıfladığını biliyordu. Onun kısa fakat yoğun saltanatı boyunca aldığı kararların arkasında da bu gerçek vardır. Anadolu’nun siyasî istikrarını sağlamadan güneye yönelmemesi; ardından Suriye ve Mısır seferleriyle İslâm coğrafyasının merkezlerini tek bir idare altında toplaması bu bakış açısının sonucudur.Nitekim Yavuz Sultan Selim’e atfedilen şu mısralar, onun zihnindeki bu temel endişeyi açık biçimde ifade eder:Milletimde ihtilâf u tefrika endişesi,Kûşe-i kabrimde dahi bî-karar eyler beni.Müttehidken savlet-i a‘dâyı def‘a çâremiz,İttihad etmezse millet dâğdâr eyler beni.Bu beyitler yalnız edebî bir ifade değil, aynı zamanda tarihî bir tecrübenin özüdür. Bir millet birlik hâlinde bulunduğu müddetçe düşman saldırılarını bertaraf edebilir; fakat tefrika başladığında en güçlü devletler bile zayıflar. Yavuz Sultan Selim’in siyaseti tam da bu hakikatin üzerine kuruludur.Çaldıran’dan sonra Anadolu’nun güvenliğini sağlaması, ardından Mercidabık ve Ridaniye zaferleriyle Halep’ten Kahire’ye kadar uzanan geniş coğrafyayı tek bir idare altında toplaması yalnız askerî bir genişleme değildir. Bu hamle, dağılmış İslâm dünyasında yeni bir düzen kurma teşebbüsüdür. Hicaz’ın Osmanlı himayesine girmesiyle birlikte Mekke ve Medine’nin güvenliği sağlanmış; Kudüs’ten Kahire’ye uzanan bölgede uzun süre devam edecek bir istikrarın temeli atılmıştır.Bugün Ortadoğu’da yaşanan karmaşa düşünüldüğünde Yavuz Sultan Selim’in kurduğu düzenin ne kadar geniş bir ufka dayandığı daha iyi anlaşılır. Halep’ten Kudüs’e, Şam’dan Kahire’ye uzanan bu coğrafya onun döneminde tek bir siyasî merkez etrafında birleşmişti. Bu birlik yalnız siyasî değil, aynı zamanda kültürel ve dinî bir bütünlüğü de beraberinde getirmişti.Tarih bazen aynı hakikati tekrar tekrar hatırlatır: Dağınıklık güç kaybettirir, birlik ise kuvvet doğurur. Yavuz Sultan Selim’in bıraktığı miras da tam olarak budur. Onun nazarında devlet yalnız sınırlarını koruyan bir güç değil, aynı zamanda İslâm dünyasının birlik ve istikrarını sağlayan bir merkezdi.Bugünden baktığımızda Yavuz Sultan Selim’i yalnız büyük bir kumandan olarak değil; çağının dengelerini doğru okuyabilmiş ve birlik fikrini devlet siyasetine dönüştürebilmiş bir hükümdar olarak hatırlamak ve ders almak gerekir.

سن اولماسەیدڭسلطانِ لولاك لولاك، أویلە بر رئیسدركە، بیڭ أوچ یوز اللی سنەدر سلطنتی دوام ایدییور. برنجی عصردن صوڭرە، هر بر عصردە لا اقل أوچ یوز اللی میلیون تبعەسی و رعیتی واردر. كرۀ ارضڭ یاریسنی بایراغی آلتنە آلمش و تبەسی كمالِ تسلیمیتلە اوڭا هر كون صلات و سلام ایلە تجدیدِ بیعت ایدرك امرلرینە اطاعت ایدرلر.Sultân-ı Levlâke Levlâk, öyle bir reistir ki, bin üç yüz elli senedir saltanatı devam ediyor. Birinci asırdan sonra, her bir asırda lâakal üç yüz elli milyon teb‘ası ve raiyeti vardır. Küre-i arzın yarısını bayrağı altına almış ve teb‘ası kemâl-i teslîmiyetle ona her gün salât ve selâm ile tecdîd-i bîat ederek emirlerine itâat ederler.(Zülfikar, s. 304)1. Beyitبز كدايز دو جهانك مفخريسك يا نبيديندی لولاك خطبتكه يارسول اللّه مددBiz gedâyız dü cihânın mefhârısın yâ NebîDendi levlâk* hutbetine yâ Resûlallâh mededLeblebici Baba (5)*Medine minberindeki hutbede vahdaniyet ve haşir dersi var. Hakkın kelamının nuruyla kalblerin ve koca âlemin ihyası var. Levlake sırrını, Fahr-i Âlem’de görmeyen ne ile iftihar etsin, Vesile-i Saadet-i Dareyn’i bulamayan başka kimden imdad istesin? Ma’bud-u Bilhakk’ın En Hâlis Abdi sensin, yâ Resulallah!*Mefhâr: İftihar vesilesi olan kimse*: (Kudsi Hadis) لَوْلاَكَ لَوْلاَكَ لَمَا خَلَقْتُ الْاَفْلاَكَ Eğer sen olmasaydın, sen olmasaydın, kâinatı yaratmazdım.2. Beyitمهر و مه لشكر شهنشاهه شفاعت پرورا ای كه ذاتك معنئ لولاكه مظهر روز و شبMihr ü meh leşker Şehenşâhâ Şefâ’atperverâEy ki zâtun ma’nî-i levlâke mâzhar rûz u şebŞeyh Galib (6)*Öyle bir Şahların Şahı, Şefaat Sahibi ki! Âlemler onun hürmetine yaratıldı. İki askeri ay ve güneş, Kur’ân’ı ile ayakta duran dünya çatısında levlakenin manasına her sabah ve akşam ayna oldu. Sebeb-i Hilkat-ı Eflâksin, yâ Habiballah!*leşker: (fa.) Asker  3. Beyitروای سكۀ لولاكه وتاج ارسلناكسزای خطبۀ قرآن وخان عالمدرRevâ-yı sikke-i levlâk ü tâc-ı erselnâk*Sezâ-yı hutbe-i Kur’ân u hân-ı ‘âlemdürVahyi (7)*‘Âlem sarayı… Okunan: Kur’ân’ın hutbesi: Seyyidü’l Âlemin’e layık değil mi? İşte, başta tâc, ümmette sikke: Seyyidü’l Beşer’e münasib değil mi?  Benî-Âdem’in Medar-ı Şerefi sensin, yâ Nebiyyallah!**: وَمَٓا اَرْسَلْنَاكَ اِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَم۪ينَ (Ey Resûlüm!) (Biz) seni ancak âlemlere bir rahmet olarak gönderdik.  4. Beyitسرّ آدم جان عالم اولدیغن تكرآرایدرشیوۀ منّتده لولاك خطاب عزّتكSırr-ı Âdem cân-ı ‘âlem oldığun tekrâr iderŞîve-i minnetde levlâk hitâb-ı ‘izzetünSakıb Dede (4)*Başka ellere ne oluyor! Eller ve gönüller Hak divanında açıldığı vakit, hitab Hakk katında nasıl şeref kazanır? Âdem’in lisanındaki sır ve âleme nazardaki hikmet ne ile bilinir? O nurla anlaşılır. Şah-ı Levlâksın, yâ Emîne Vahyillah! 5. Beyitكم آني مدح ايده چون مدحیدر آنك لولاكدفاتر دو جهان مدحتنده  مجملدرKim ânı medh ide çün medhidür anun LevlâkDefâtir-i dü cihân midhatinde mücmeldür Adli (3)*Onu medh etmek isteyen, medhini “Lavlâk” buyuran Cenab-ı Hakk’a bağlar. Ki onun Resulünü öğmede iki cihan defterlerinin özü vardır. İçindeki her şeyi o nur ile tanıyan, elbette yine o nurdan hissesiyle her şeye ve medhe layık olanlara bakacaktır. Bu, olsa olsa ümmet olmanın bir bahtiyarlığıdır.  Andelib-i Zişansın yâ Habiballah!*Midhat: Öğme, sitayiş6. Beyitحق یاراتدی یری كوكی اول محمدك دوستلغنهلولاك اكا دلیل اولدی انسز یر كوك وار اولمدیHak yaratdı yeri göğü ol Muhammed’in dostluğunaLevlâk ana delîl oldı ansız yer gök var olmadıYûnus Emre (8)*“Ben yapabilirim!” diyen muhabbetin cazibesini unutmaz! Hakk’ın iradesi ve kudreti, Habibinin hürmetine neler yapıyor, tabi olur. O vakit, kendinden geride bir kocaman hiç kalır. Eldeki nedir? İşte birinde acz diğerinde fakr beraberdir. Sen, En Nuranî Bir Semere-i Şecere-i Hilkat’sin yâ Habiballah!7. Beyitمیلیارلرجە كیجەنڭ ایچندن بر كیجەیدی، لولاك افقلرندن نورُ محمّد (ع ص م) طوغدی، قیزغین چولدە یتیشن نادیدە بر گلدی او، وچوللر گلشن اولدی، عالمە رحمت طوغدی.Milyarlarca gecenin içinden bir geceydi,Levlak ufuklarından nur-u Muhammed (asm) doğdu,Kızgın çölde yetişen nadide bir güldü O,Ve çöller gülşen oldu, ‘âleme rahmet doğdu.Selimzâde (2)*O Nur’un irsaliyle zulmetler tenvir oldu / Hep o Nur’un nuruyla mekân hakikat doldu(اَللّٰهُمَّ صَلِّ وَسَلِّمْ عَلٰي سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ) Kaynakça1. BEDİÜZZAMÂN, Saîd Nursî, (2011), Zülfikar, İstanbul: Altınbaşak Neşriyât2. DOĞRUYOL, Mithat, (2015), Bizim Kubbe’den, (DARICIK, Murat, Haz.) Sivas: Anıl Matbaacılık (s. 12)3. Divan-ı Adlî, Millet Kütüphanesi, Ali Emiri Manzum, No: 274 (v. 2A)4. Divan-ı Kâtibzâde, Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Nazif Paşa, No: 00870 (v. 15B)5. Divan-ı Şems-i Hayâl, Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, Yazma Bağışlar, No: 02925 (s. 5B) 6. Divan-ı Şeyh Galib, Süleymaniye Yazma Eser Kütüphanesi, İhsan Mahvi, No: 00101 (v. 2B)7. Divan-ı Vahyi, Millet Yazma Kütüphanesi, Ali Emiri Manzum, No: 492 (v. 9A)8. Divan-ı Yûnus Emre, Milli Kütüphane, Yazmalar, No: 5360/2 (v. 201B)9. https://imla.kabikavseyn.com/ 10. https://kulliyat.risale.online/11. https://osmanlica.online/ceviri/12. https://portal.yek.gov.tr/

دگرلی دوستلر، انسان اولمق دیمك، بعضًا یاڭیلابیلمك دیمكدر. چونكه  انسان یارادیلیشی اعتباریله  صینیرلی علمیله  دوشونور، بعضًا دویغولرینه  قاپیلیر، قرار ویرر و أویله جه  ده  حركت ایدر. بو یوزدن حیاتمزده  زمان زمان یاڭلیش دگرلندیرمه لر یاپابیلیرز. فقط أونملی اولان یاڭیلدیغنی فرق ایدوب بونی اعتراف ایدرك طوغری یه  دونه بیلمه كدر. انسانلری دگرلی یاپان بر یوڭ، خطالرنده ، یاڭیلغیلارڭده  اصرار ایتمه مه لریدر. یاڭیلغی، انسانی كوچولتمز. انسانی اصل كوچولتن، خطاسنی بیلدیگی و كوردیگی حالده  اونی مدافعه یه  دوام ایتمكدر. بر انسان “بن یاڭیلمشم، بن خطا یاپدم، بن آلدانمشم” دییه بیلییورسه ، بو اصلنده  اونڭ كمالاتنی، اولغونلغنی كوستریر. یتركه ، بزلر یاڭیلغیلريمزدن درس آلالم، خطالریمزی بر أوگرتمن كبی كوره لم. بو آی “یاڭیلمه ” معناسنه  خدمت ایدن، عین آڭلامی باشقه  یوڭلردن قارشیلایان، لكن آرالرنده  بعض اینجه  نوآنسلر بولونان یدی افاده مزڭ كوكنلرینه  یولجیلق یاپمه یه  چالیشاجغز. ایلك كلمه مز “خطا”Değerli Dostlar, insan olmak demek, bazen yanılabilmek demektir. Çünkü insan yaradılışı itibarıyla sınırlı ilmiyle düşünür, bazen duygularına kapılır, karar verir ve öylece de hareket eder. Bu yüzden hayatımızda zaman zaman yanlış değerlendirmeler yapabiliriz. Fakat önemli olan yanıldığını fark edip bunu itiraf ederek doğruya dönebilmektir. İnsanları değerli yapan bir yön, hatalarında, yanılgılarında ısrar etmemeleridir. Yanılgı, insanı küçültmez. İnsanı asıl küçülten, hatasını bildiği ve gördüğü halde onu müdafaya devam etmektir. Bir insan “Ben yanılmışım, ben hata yaptım, ben aldanmışım” diyebiliyorsa, bu aslında onun kemâlatını, olgunluğunu gösterir. Yeter ki, bizler yanılgılarımızdan ders alalım, hatalarımızı bir öğretmen gibi görelim. Bu ay “yanılma” manasına hizmet eden, aynı anlamı başka yönlerden karşılayan, lakin aralarında bazı ince nüanslar bulunan yedi ifademizin kökenlerine yolculuk yapmaya çalışacağız. İlk kelimemiz “Hata”HATA: Kur’an kökenli bir kelimedir. Genelde istemeyerek veya bilmeyerek kasıtsız yapılan yanılgıları ifade eder. Hata, “aslına uygun olmayan, doğru olmayan şey” anlamındadır. Zıttı aslına uygun, doğru şey manasındaki “savab”dır. Dilimizde hata kelimesinden türemiş pek çok deyim vardır. Mesela, “Hata etmek, Hata işlemek, Hatasını anlamak, Hatasını kabul etmek, Hatasını telafi etmek, Hatasını düzeltmek” gibi. Ama en hata ile alakalı en güzel söz şu olsa gerek: Hatasını kabul etmemek, o hatadan daha büyük bir hatadır. YANLIŞ HÜKÜM VERMEK: Yanlış bir akıl yürütme ile yapılan yanılgıları anlatmak için kullanılır. “Bir şeyin şöyle veya böyle olduğu hakkında yanlış karar verip hatalı yargıda bulunmaya” denir. İnsan bazen bir şeyi tam araştırmadan, bazen eksik bilgiyle veya bazen de ön yargıyla değerlendirip gerçeğe uymayan bir sonuca ulaşıp yanlış hüküm verebilir. Allah bizleri yanlış hüküm verip başkasına haksızlık yapıp zulmedenlerden eylemesin.BASİRETİ BAĞLANMAK: Bu ifade, insanın sadece aklıyla değil, duygularıyla da karar verdiğini gösteren bir yanılgıyı anlatır. Basiret, Kur’an kökenli bir kelimedir. Basiret; insanın ileri görüşlülüğü, doğruyu sezebilme kabiliyetidir. “Basireti bağlanmak” deyimi ise, insanın açık olan bir gerçeği görememesi, doğruyu yanlıştan ayırt edememesi anlamına gelir. Bazen insanın öfkesi, hırsı, kıskançlığı ya da menfaati devreye girer ve bu duygu ve düşünceler adeta gözünü perdeleyebilir. İşte böyle durumlarda kişi çok açık gerçekleri bile fark edemez, yanlış kararlar verebilir. Buna “basireti bağlanmak” denir. Bu deyim bize önemli bir ders verir: İnsan karar verirken acele etmemeli, duygularına kapılıp hüküm vermemelidir. Çünkü bazen insanın aklı değil, duyguları konuşur ve o anda basireti bağlanabilir.ALDANMAK: Türkçe kökenli bir kelimedir. “Bir yalana, bir hileye, güvene lâyık olmayan birine kanmak, kapılmak” anlamındadır. Aldanmak, insanı bir haldir. İnsan bazen bir şeyi gerçek zannedip yanılabilir, birinin sözüne veya bir duruma inanıp sonra bunun doğru olmadığı anladığında aldandığını fark eder. Biz Müslümanlar her şeyde delil ile hareket ederiz. Bu sebeple bir insan delil veya şâhid olmadan her gördüğüne, her duyduğuna inanmamalıdır. İNHİRAF: Arapça kökenli olan bu kelime “dönmek, başka tarafa yöneltmek, meyletmek” anlamındadır. Büyük bir sapmayı ve bozulmayı ifade eden bir yanılmadır.SAPITMAK: Türkçe kökenlidir. Ölçüsüzlüğü içinde taşıyan bir yanılgı çeşitidir. “Doğru yoldan, hak yoldan çıkmak” manasındadır. Bu fiil halk arasında ölçüyü kaçırıp, sınırları aşmak manasında kullanılır. Neticede bu fiil, sınırları aşıp doğru yoldan veya doğru davranıştan uzaklaşıp yanlış veya uygunsuz bir yola girmeyi ifade eder.DALALET: Kur’an kökenli bir kelimedir. “Doğru yoldan ayrılmak” anlamındadır. En büyük yanılma çeşididir. Dalalet “maksada ulaştıran yolu bulamamak, istenen sonuca götürmeyen bir yola girmek” veya “istenen her türlü neticeye ulaştırıcı yoldan ayrılmak” şeklinde tarif edilen dalâlet daha çok “dinî yoldan sapmak” manasında kullanılır. Genel olarak dalâlet, kamu vicdanında yer etmiş inanç ve düşüncelere ters düşen her türlü akîde ve düşünceyi ifade etmektedir.

صنایع انقلابندن صوڭره  اقتصادی آچیدن دنیاده كی توم دنگه لر دگیشمشدر. عثمانلی دولتی ده  بو دگیشیمدن جدّی آڭلامده  اتكیلنمشدر. أوزللكله  قیریم صاواشی صیره سنده  و صوڭره سنده  آلینان طیش بورچلر، عثمانلی اقونومیسنده  درین یاره لر آچمشدر. سلطان ٢نجي عبد الحمید، بو یاره لری تداوی ایتمك و طیش بورچلری بیتیرمك ایچون بر اقتصادی قالقینمه  حمله سی باشلاتمشدر. بو حمله ، بر دیزی اَیلمی ایچنده  باریندیرمقده یدی. بر یاندن طیش بورچلرڭ أودنه بیلمه سی ایچون قامو مالیه سنڭ دوزنه  صوقولمسی، بر یاندن یرلی أورتیمڭ تشویق ایدیلمسی هدفلنمشدی. یرلی أورتیمڭ تشویق ایدیلمه سنده  اڭ أونملی قلملردن بریسنی طاریم فعالیتلری اولوشدیرمقده یدی. آناطولینڭ بر چوق یرنده ، او یوره لرڭ اقلیمنه  اویغون أورونلرڭ یتیشدیریلمسی والیلكلر آراجیلغیله  صاغلانمقده یدی. قونیه  ولایتنده  ده  أوزوم، طوت و گل یتیشدیریله بیلمه سی ایچون كركن فیدانلر، ایلكیلی نظارتلردن آلینان تخصیصاتله  تأمین ایدیلییوردی. مثلا ١٥ اوجاق ١٩٠٢ده  قونیه  والیلگندن استانبوله  كوندریلن تحریراتده  بحثی كچن أورونلرڭ فیدانلرینڭ صاتين آلینابیلمه سی ایچون ٣٠ بیڭ غروش كركدیگی بلیرتیلمشدر.Sanayi inkılabından sonra iktisadî açıdan dünyadaki tüm dengeler değişmiştir. Osmanlı Devleti de bu değişimden ciddî anlamda etkilenmiştir. Özellikle Kırım Savaşı sırasında ve sonrasında alınan dış borçlar, Osmanlı ekonomisinde derin yaralar açmıştır. Sultan II. Abdülhamid, bu yaraları tedavi etmek ve dış borçları bitirmek için bir iktisadî kalkınma hamlesi başlatmıştır. Bu hamle, bir dizi eylemi içinde barındırmaktaydı. Bir yandan dış borçların ödenebilmesi için kamu maliyesinin düzene sokulması, bir yandan yerli üretimin teşvik edilmesi hedeflenmişti. Yerli üretimin teşvik edilmesinde en önemli kalemlerden birisini tarım faaliyetleri oluşturmaktaydı. Anadolu’nun birçok yerinde, o yörelerin iklimine uygun ürünlerin yetiştirilmesi valilikler aracılığıyla sağlanmaktaydı. Konya vilayetinde de üzüm, dut ve gül yetiştirilebilmesi için gereken fidanlar, ilgili nezaretlerden alınan tahsisatla temin ediliyordu. Mesela 15 Ocak 1902’de Konya Valiliğinden İstanbul’a gönderilen tahriratta bahsi geçen ürünlerin fidanlarının satın alınabilmesi için 30 bin kuruş gerektiği belirtilmiştir (BOA, BEO, 1787/133978-4).BOA, BEO, 1787/133978-4Tarih: 15 Ocak 1902 (H. 5 Şevval 1319) (1)Hû(2)Konya Vilayeti / (3)37 / (4)Ma’rûz-ı çâker-i kemîneleridir(5)Merkez ve mülhakât-ı vilâyette dutluk ve güllük ile üzüm bağı vesâire yetiştirilmek ve zirâa tevzî’ edilmek üzere mahâll-i münâsebeden dut (6)ve gül fidanlarıyla üzüm çubuklarının iştirâsı için otuz bin kuruşun sarfına mezûniyet i’tâsı hakkında orman ve maâdin ve zirâat (7)ve ticâret ve nâfia ve dâhil-i vilâyetteki hapishane ve tevkîfhanelerin tecdîden ve tamîren inşâsı lâzım gelen yirmi altı adedinin masârıf-ı inşâiye ve tamîriyesine (8)karşı lüzûm görünen bir milyon dokuz yüz küsûr bin kuruşun sarfına mezûniyet i’tâsı hakkında da dâhiliye nezâret-i celîlelerine vukû bulan (9)iş’ârâtın henüz îcâbâtı icrâ ve mezuniyet-i lâzıme i’tâ olunmamış ve bu bâbda re’sen ve cevâben ve te’kîden yazılan mazâbıt ve muharrerâtın sûretleri (10)leffen takdîm kılınmış olmakla münderecâtına nazaran mukteziyâtının bir an evvel icrâsı için iktizâ edenlere evâmir ve irâdât-ı celîle-i sadâretpenâhîlerinin (11)bî-dirîğ ve erzân buyurulması istirhâm ve istid’âsına cüret olunur ol-bâbda emr u fermân hazret-i men lehü’l-emrindir(12)Fî 5 Şevval sene 1319 ve fî 2 Kanunusani sene 1317(13)Konya Valisi / (14)Bende / (15)Mehmed Ferid

Sultan II. Abdülhamid dönemi, Osmanlı’nın en sancılı zamanlarına rastlar. Özellikle 1877 yılı (93 Harbi), imparatorluğun varlık yokluk mücadelesi verdiği bir zaman dilimidir. 19. yüzyılın son çeyreğinde Avrupalı sömürgeci güçler İslam coğrafyasını adeta bir paylaşım yarışına sokarken, Müslüman toplumlar üzerinde baskı her geçen gün artıyordu. Bu dar boğazda Sultan Abdülhamid, hilafet makamının manevî otoritesini kullanarak Müslümanlar arasında birlik ve dayanışmayı tesis etmeyi hedefleyen İttihâd-ı İslâm siyasetini hayata geçirmiştir. Asya’dan Afrika’ya uzanan bir coğrafyada Müslüman topluluklarla ilişkiler kurmak ve onları ortak bir düşman karşısında birleştirmek, bu politikanın temel maksadı olmuştur. Bu ayki köşemize konu olan ve Fas’a gönderilen mektup da mezkûr siyasetin somut tezahürlerinden birini oluşturmaktadır.Mektup, 1877’de Sultan Abdülhamid adına hazırlanmış, aslı Arapça olan resmî bir diplomatik yazışmadır. Dönemin Fas Sultanı Mevlay Hasan’a doğrudan değil, onun çevresindeki yüksek dereceli bir din adamına hitaben kaleme alınmıştır. Bu kişi, “kadılar kadısı” unvanını taşıyan Mevlây es-Seyyid Muhammed b. Abdurrahman’dır. Padişahın muhatap olarak Fas Sultanı yerine onun yakınındaki bir âlimi seçmesi, dinî otorite üzerinden siyasî etki kurma ve Avrupalı güçlerin diplomatik radarına girmeden “âlimden âlime” bir sır diplomasisi yürütme stratejisinin bir göstergesidir. Mektup, klasik Osmanlı üslubunun tüm inceliklerini taşımaktadır. Allah’a (cc) hamd ve Peygamber Efendimiz’e (sav) selamla başlar, muhatabın ilmî ve ahlâkî meziyetlerini övgü dolu bir dille aktarır.Metnin esas gayesi, İslam ümmetinin içindeki dağınıklığa dikkat çekmek ve Müslümanların gücünün ancak manevî ve zahirî bağlarını güçlendirerek mümkün olacağını vurgulamaktır. Abdülhamid, Avrupalı sömürgecilerin tehditlerine işaret ederek birlik çağrısını hem siyasî hem de dinî bir zemine oturtmaktadır. Geçmişte Osmanlı ile Fas arasında kurulmuş iyi ilişkiler hatırlatılmış ve bu bağların yeniden canlandırılması gerektiği ima edilmiştir.Mektupta kritik rolü olan şahıs, İbrahim es-Senusî’dir. Mısır’da yaşayan ve aslen Faslı bir âlim olan Senûsî, Fas sarayının protokolünü bilen, bölgenin yabancısı olmayan ama Halife’ye gönülden bağlı biri olarak seçilmiştir. Hem ilmî itibarı yüksek hem Fas tarafından tanınan hem de Osmanlı nezdinde güvenilen bir şahsiyet olan Senûsî, İslam dünyası arasında köprü kuracak bir elçi olarak görülmüştür. Sözlü aktarım yetkisine sahip olması, onu müzakere yetkisine sahip bir “itimad elçisi” hâline getirmiştir.Tarihî açıdan bu mektup, II. Abdülhamid’in İttihâd-ı İslam siyasetinin somut örneklerinden biridir. Müslümanların birlik içinde hareket etmeleri gerektiği dinî, siyasî ve ahlâkî gerekçelerle temellendirilmiş, Osmanlı ile Fas arasında fiilî bir ittifak için ilk adım atılmıştır. Her ne kadar mektubun ardından Fas’tan gelen yanıt sınırlı bir memnuniyet ifadesiyle yetinse de, bu girişim Abdülhamid’in İslam birliği idealinden vazgeçmediğini göstermektedir.Bu vesika günümüze şu mesajı vermektedir: İslam birliği yalnızca siyasî değil, aynı zamanda manevî bir birliktir. Farklı coğrafya, mezhep ve topluluklar arasında güven inşa edecek şahsiyetlerin yetişmesi ve desteklenmesi, bugün de hayati önem taşımaktadır. Abdülhamid’in üslubu, Müslüman toplumlar arasındaki ilişkilerin hürmet, ortak değer ve dayanışma temelinde inşa edilmesi gerektiğini göstermektedir.Sonuç olarak, Abdülhamid adına kaleme alınmış bu mektup, bir diplomatik yazışmanın ötesinde, bir medeniyet tasavvurunun ve ümmet bilincinin yansımasıdır. İbrahim es-Senûsî gibi güvenilen ve ilmî itibarı yüksek şahsiyetlerin görevlendirilmesi, bu idealin ne kadar titizlikle yürütüldüğünü ortaya koymaktadır. Bugün de Müslümanlar arasındaki ittihad, dün olduğu kadar ehemmiyetlidir ve medeniyet inşası için hâlâ elzemdir. Vesika İbrahim es-Senûsî vasıtasıyla II. Abdülhamid tarafından Fas ulemasına gönderilen ve I. Hasan’a arzı istenen, ittihâd-ı İslâm’a dair tahrîrât. (1 Rebiülevvel 1294/16 Mart 1877)(1) Rahîm ve Rahmân olan Cenâb-ı Allah’ın ism-i şerîfi ile tahrîrnâmeye ibtidâ ve tarîk-i müstakîme hâdî olan nebiyy-i zîşânına salât ü selâm ihdâ itdikten sonra (2) mealim-i baht ve vecâhetinizi iʻlâ ve iʻlâm-ı mecdinizi rekz iden Hakk celle ve ʻalâ hazretlerine kasem iderim ki cenâbınızın nuʻût ve evsafının ihsâsı terkîb-i hitâb (3) içün birisini istihzâr idemeyeceğim sûretde hurûf-ı muʻcemi bana karîb-i merkez-i nisyân itdi. Gûyâ semâ-yı saʻyden süveydâ-yı kalbime küsûf ʻârız olmağla (4) istiʻâre-i musarraha gerek mutallaka ve gerek mücerrede yâhûd müreşşaha olsun vasfında nefʻ virmeyen zât hakkında velev îmâ ve işâretle olsun bir ʻibâre-i (5) vâfiye-i gayr-ı muharrik-i vicdân oldu. Nerede kaldı ki nüfûsda muzmer olan mekîne veyâhûd sûret-i emr-i mahsûsda temsil ile îfâ olunsun. (6) Zîrâ hayâl-i tahayyülîden hâlî ve hakîkat-ı karihaya ʻalâkât-ı mecâziyye hutur itmeyerek ancak kıllet-i idrâk-ittisâf-ı hâlî olmuşdur. Bunlarla beraber efkârımın (7) mukaddemât-ı kıyâsiyyesine nazîr olmayub şeref-i übbehet ve fezâil-i memdûha-i fehâmetiniz müsellemetü’s-sübût ve müşârun-ileyhin evsâf-ı sevâbıkını idrakden (8) efkâr ve enzârım kâsır bulunmuşdur. Müşârun-ileyh cenâblarıyla mevâkiʻ-i ittihâd-ı maʻnevîye kasem-i ʻazîm ile kasem iderim ki şerh-i mezâyâsına kâdir olamadığım (9) zâtın mesâlik-i naʻat ve vasfında ʻaczim cihetiyle vücûh-ı ihvân-ı müslimîni izâʻa ve isfâr ve arz-ı hadrâya mânend-i ʻakîk-i nücûm-ı mefâhiri ibrâz (10) ve mehâsin-i fezâiliyle aktâr-ı mağribiyyeyi tezyîn ve kîse-i fazîletden dekâik ve hakâik-i nesr ve îsâr ve sehâb-ı mumtır-ı ʻilm ü kemâlinden cevv-i fazl ve maʻârif-i (11) ifrât-ı taʻabbüs izhâr iden ʻâlim-i ʻâmil-i ʻallâme ve fâzılü’l-maʻiyy-i fehhâme sâhib-i fazâil ve hasenât kâdî-i kudât mevlây es-Seyyid Muhammed (12) necl-i es-Seyyid Abdurrahman efâzallâhu teʻâlâ ʻalâ ve ʻaleyhi sehâibü’l-lutf ve’l-gufrân hazretlerine karîn-i taʻzîm ve rehîn-i iclâl ve tekrîm olan selâmımı (13) fasl ve hitâb olarak ihdâdan sonra kalbimde matvî ve meknûn olan mâ-fi’z-zamîrimi bast u beyâna şürûʻa ʻinân-ı hâme-i beyânı sarf ve hasr iderim (14) ve size ʻilme’l-yakîn iʻlâm ve ʻalâ vechi’t-taʻyîn ihbâr ve ifhâm ideceğim şeyde her bir fikr-i sahîh ʻindinde nümâyân ve emr-i tashîhde fikr ü nazara ʻadem-i ihtiyâcı (15) bedîhî ve ʻayândır ki ümmet-i Muhammediyye’nin kuvveti ve millet-i Ahmediyye’nin savleti ancak tevâsul-i sûrî ve maʻnevî ve teşâbük ve teʻâzud-ı hakîkî gayr-ı lafzî ile (16) beraber bi’l-cümle efrâd-ı İslâmiyye’nin ihtilâf-ı menâhic ve mesâlikden ʻudûl ve baʻzısını baʻzısıyla ittifâk iderek nehc-i vâhide sülûk ile hâricde (17) mevcûd olan efrâdının cemîʻsinin ittihadıyla hâsıl olur. Husûsuyla kuvvet-i aʻdâ-i dîn ve savlet-i müşrikîn zamanındaki sizi meşhûdunuz (18) Ve bizim mesmûʻumuz olduğu gibi şu ʻasırda aʻdânın galebe ve şiddet-i savleti ümmet-i merhûme-i Muhammediyye’ye her ne kadar aksâ-yı bilâdda olsalar bile (19) ârıza-i savlet olduğundan ittihâd-ı mezkûre ehemm ve elzemdir. Ve cemîʻ-i emr-i mühimmin defʻinde mü’minîni ittihâd ve teʻâzuda hass ve tervîc yolunda (20) vârid olan ehâdîs-i nebeviyye ve âyât-ı beyyinât-ı Kur’âniyye size gayr-ı hafî olmağla binâen-ʻaleyh sultânımız veliyy-i ʻârif-i billâh (21) ve müteveccih-i bi-küllihî ilâ-tâʻati mevlâh sultân-ı aʻzam ve hakan-ı muʻazzam emîrü’l-mü’minîn-i ʻale’l-ıtlâk vâris-i hilâfet-i kübrâ bi’l-istihkâk (22) mevlânâ ve imâmenâ es-sultân Abdülhamîd Han ibnü’s-sultân el-merhûm el-gâzî Abdülmecîd Han nasarahu’r-rahmân ve eyyid cündehû ve hizbuhû eynemâ kâne (23) hazretlerinin cedd-i emcedleriyle pâdişâhınız sultân-ı şerîf-i muʻazzam beyninde vukûʻ bulan tevâsul misillü noksân ve halelden hâlî cenâb-ı ʻâlîleri tarafından ittihâdı (24) hâvî sultânınız cânibine irsâlnâme-i vedâd buyurulduğuyla beraber ittihâd-ı hakîkîyi mûcib ve sizinle bizim beynimizde tevâsulu muktezî ve müstevcib (25) olan tahrîrnâmeyi istîzâna tecâsür itdim. İşte sizin salâbet-i dîniyye-i meşhûre ve takvâ-yı menşûreniz âsârından me’mûldur ki nemîka-i (26) hubb-ı vedâd-ı cenâb-ı şerîfinize vusûlünden sonra mazmûnunu hâiz uluvv-i şân ve makâm ve vâris-i saltanat ecdâd-ı ʻizâm sâhib-i mefâhir ve şeref-i etemm (27) sultân-ı muʻazzam sultân-ı memâlik-i mağribiyye sânahallâhu ʻan-külli sû’ ve beliyye sultân-ı hasen veffekallâhu teʻâlâ ilâ külli emr-i hasen (28) hazretlerinin ʻatebesine ʻarz idesiniz. İşte âlim ve fâzıl Seyyid İbrahim es-Senûsî nezdinizde maʻlûm ve bizim de muʻtemedimiz olduğundan (29) şifahen teblîği muktezî olan şeyleri dahi teblîğ itmek üzere işbu nâmemizi ana tahmîl eyledik. Ve ʻaleyküm minnâ ebrakü’t-tahiyyât (30) ve’s-selâmü ve rahmetullâhi maʻa’l-berekât.KELİMELER:Bast u beyân: Açıp anlatma, açıklama / Cevv: Atmosfer, hava / Dekâik: İncelikler, hassas noktalar / Etemm: Eksiksiz, tam / Hadrâ: Yeşil yer, yeryüzü / Hâme: Kalem / Hass: Teşvik / Hurûf-ı muʻceme: Noktalı harfler / İhtilâf-ı menâhic: Yolların farklı olması / İsfâr: Açığa çıkarma, ortaya koyma / İstiʻâre: Mecaz / İstîzân: İzin isteme / İttisâf: Bir vasfa sahip olma / İzâʻa: Zayi etme / Karîha: Yaratılıştan gelen kabiliyet / Küsûf: Tutulma / Mazmûn: Anlam, mana / Meʻâlim: İşaretler, belirtiler / Mekîne: Gizli duygu, içte saklı şey / Mesâlik: Yollar, yöntemler / Mezâyâ: Üstün özellikler / Mutallaka: Genel, kayıtlı olmayan / Müreşşaha: Süslenmiş / Müsellemetü’s-sübût: Kesinliği kabul edilmiş / Müstevcib: Gerektiren / Nemîka: Mektup / Nuʻût: Nitelikler, sıfatlar / Savlet: Saldırı, hücum gücü / Süveydâ-yı kalb: Kalbin en derin noktası / Taʻabbüs: Yüz asma, sertlik / Teʻâzud: Kol kola vermek, yardımlaşmak / Tecâsür: Cesaretlenme / Teşâbük: Birbirine karışmak, kenetlenmek / Tevâsul: Birbirine kavuşmak / Vecâhet: Saygınlık, itibar / Vedâd: Sevgi, dostluk / Vusûl: Ulaşma, erişme

Bu sayımızda öğrendiğimiz harflerden “لا” (Lamelif)’nin diğer harflerle birlikte nasıl yazılacağını göreceğiz. Harfleri yazarken, daha önce öğrendiğimiz başlama ve bitiş şekillerini unutmayalım.

Dergiyi takip edenler, yazmanın da zevkine ulaşıyorlar. Her ay ilerlediğinizi sizler de fark ediyorsunuz. Her işte olduğu gibi, bu işte de bizzat kendimizin gayret göstermesi önemli olacaktır.HÂLÂ MI BOĞUŞMAK?“Birbirinize de girmeyin ki, maneviyâtınız sarsılmasın, devletiniz gitmesin.”Sen! Ben! desin efrâd, aradan vahdeti kaldır;Milletler için işte kıyâmet o zamandır.Mâzîlere in, mahşer-i edvârı bütün gez:Kanûn-i İlâhî, göreceksin ki, değişmez. Ç Ö Z Ü M

صباح نماز قیلدقدن و چای ایچدكدن صوڭره  بعض اوراق و یازیشمه لری كرچكلشدیریركن، ایراندن كلن تلغراف و دیگر شیلری صدر اعظم اشرف كتیردی. بونلرله  ایلكیلی اولارق ویریلمسی كركن جوابلری حلّ ایتدكدن صوڭره ، آیاصوفیه  جامعنی و طولمه باغچه  سراینی كزمك أوزره  حركت ایتدك. صدر اعظم اشرف و مهماندار طارخان پاشا ایله  حاضرلانمش اولان فایطونه  بینرك أوڭجه لكله  آیاصوفیه یه  كیتدك. آیاصوفیه  داها أوڭجه لری كلیسه  ایمش. حضرت عیسي نڭ طوغومندن ٣٢٥ ییل صوڭره  قسطنطین زماننده  اخشاب اولارق یاپیلمش و بر ایكی قاتی یانمش. ژوستیانوسڭ سلطنتی دونمنده ، ماهر معمارلر طرفندن طاش، كیرچ و توغله  ایله  تكرار یاپیلمشدر. بوندن صوڭره ده  شدّتلی دپرملرده  ضرر كورمشدر. فاتح سلطان محمدڭ هجری ٨٥٧ ییلنده  استانبولی فتح ایتمسی ایله  جامعه  دونوشدیرولمشدر. بوندن صوڭره  عثمانلی سلطانلری بنالرله  بو جامعی كنیشلتمشلر و بوكونكی كوركم و عظمتنه  قاووشدیرمشلردر. بو جامعڭ تاریخی و كونمزده كی طورومی حقّنده  بوكونكی غزته ده  دتایلی شكلده  یر ویریلمشدر. بو جامعڭ تملده كی اوزونلغی ایكی یوز آلتمش طقوز آدیم، كنیشلگی ایكی یوز قرق أوچ آدیمدر. قبه سنڭ یردن یوكسكلگی یوز سكسان سكز آدیمدر. جامعڭ خدمه سی جامعه  كیره جكلره  آیاق قابیلرینڭ أوزرینه  كییه جكلری ایكنجی بر آیاق قابی ویرمكده یدی. جامعه  كیرنلر آیاق قابیلرینڭ أوزرینه  بو ایكنجی آیاق قابی یی كیه رك ایچری كیرییورلردی. بو صیره ده  خاطریمه  ”فَاخْلَعْ نَعْلَیْكَ اِنَّكَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًیۜ“ آیتی كلدی. بو معبدی ایلكینچ قیلان نقطه لردن بری، كلیسا محرابی ایله  جامع محرابنڭ یری آراسنده  فضله  فرق اولمامسیدر. بو جامعی چوق بگندك و طیشاری چیقنجه برقاچ فوطوغراف چكدیردك. صوڭره  تكرار فایطونه  بینرك استانبول و بك اوغلی آراسنده  اولان اوزون كوپرودن كچدك.آیاصوفیه  جامعی، طوپ قاپی سراینڭ بیتیشیگنده ، عدالت سراینڭ طوغوسنده  یر آلمقده در. بو بنا ایلك دفعه  میلاددن صوڭره  ٣٢٥ ییلنده  بیزانس ایمپاراطوری قسطنطین طرفندن اخشاب اولارق یاپیلمشدر. ایمپاراطور حضرت عیسي یه  ایمان ایدن ایلك ایمپاراطوردر. حكمت، الٰهی صفتلردن بری اولدیغی ایچون و صوفیه  لفظی ده  حكمت كلمه سنه  دلالت ایتدیگی ایچون بو بنایه  آیاصوفیه  آدی ویریلمشدر. آیا یونانجه ده  مقدّس آڭلامنده در. بو اخشاب یاپی ایقادیوس زماننده  یانمشدر. ایقادیوسڭ اوغلی دوسیوس یانمش اولان بو بنايی یڭیدن كوزل بر شكلده  یاپمش، آدینی دگیشدیرمه مشدر. ژوستینيانوسڭ دونمنده  ایچ آیاقلانمه لر سببیله  بو بنا تكرار یانمشدر. آیاقلانمه لرڭ باصدیریلمه سندن صوڭره  ایمپاراطور بو بنایی تكرار یاپدیرمه یه  قرار ویردی. بوكونه  قدر كلن یاپی بو دونمدن قالمشدر. بو یاپينڭ معمار و مهندسلری او دونمڭ اڭ مشهور معمار و مهندسلرندندر. بونلردن بری آنتيموس دیگری ایسیدوردر. بونلر بنایی اسكی معبدلره  بڭزر شكلده  یاپمشلردر. بو بنانڭ قبه سنی درت كمر أوزرنده  طوران بر یاریم دائره  شكلنده  تصارلامشلردر. بو درت كمر طیشاريدن چاریك دائره  شكلنده  كورولمكده در. و چارمیخه  بڭزه مكده در. بو بنانڭ یاپیلمه سندن صوڭره  بویوك بر دپرمده  قبه  ییقیلمشدر. بوندن صوڭره  معمار یگنی ایسیدور ایله  برلكده  قبه یی تكرار یاپمشدر. قبه یی الیپس شكلنده  سكز چاقمق طاشندن یاپیلمش ستون أوزرینه  یرلشدیرمشدر. بو ستونلرڭ هر برینڭ یوكسكلگی ٤٥ آدیمدر. بونلرڭ أوزرینه  كمر یرلشدیرمش و ٢نجي قاتی اونڭ أوزرینه  اوتورتمشدر. بو ایكنجی قات ایسه  آشاغیده كی ستونلرڭ یاپیلدیغی مالزمه دن یاپیلمش اون ایكی كوچك ستوندن اولوشمقده در. بونلرڭ أوزرنده  قبه  یوكسلمكده در. بو اون ایكی ستون منجّملرڭ كوك یوزینده  فرض ایتدیگی ١٢ بورجي تمثیل ایتمكده در. أوزتله  بو بنانڭ یوكنی طاشییان ایلك قاتده  قرق، ایكنجی قاتده  ایسه  آلتمش ستون واردر. ستونلرڭ سكز دانه سی قرمزی صوماق طاشندن اولوب، كونشه  طاپیلان معبدلردن برندن بورایه  طاشینمشدر. درت ستون یشيم طاشندن، آلتی ستون افس شهرینڭ آی معبدینڭ بیاض مرمرلرندن كتیرمشلردر. كری یه  قالانلری ایسه  آتنه  و طرووه  شهرلرندن و دیگر اسكی مكانلردن كتیرمشلردر. میلاددن صوڭره  ٥٦٨ ییلنده  آیاصوفیه  جامعنڭ انشاسی تماملانمشدر. ایچی ایسه  او زمانڭ اڭ مشهور رسّام و اوسته لری طرفندن یاپیلمشدر. چیزیلن شكللرڭ چوغی اسكی یونان تاڭریچه لری و ملك و مقدّس كیشیلرڭ رسملریدر. كلیسا جامعه  دونوشدیرولدكدن صوڭره  اللّٰهڭ أوینڭ سوس و تزییندن آریندیریلمش اولمسی كركدیگی ایچون توم بو رسم و شكللر سوكولمشدر. ایمپاراطور بو بنایی آیاصوفیه  اولارق آدلاندیرمشدر. اما بو آدلاندیرمه  ایلك دفعه كی آدلاندیرمه  ایله  عین آڭلامده  دگلدی. صوفیه ، قوتسال بر قادینڭ آدی ایدی. اوڭا صایغی كوستركه سی اولارق بنایه  بو آدی ویردیلر. كونمزده  ده  یونانلیلر آراسنده  بو اسم چوق یایغین اولوب قیزلرینه  صوفیه  آدینی قویارلر.آیاصوفیه  جامعنڭ اوزونلغی طوغودن باتی یه  ایكی یوز آلتمش طقوز و كنیشلگی قوزیدن كونیه  ایكی یوز قرق أوچ و یوكسكلگی یردن قبه سنڭ تپه سنه  قدر یوز سكسان سكز آدیمدر. بو بنا اون أوچ بچوق عصر بوینجه  كونمزه  قدر برقاچ دفعه  خراب اولمش و تكرار یاپیلمشدر. ایلك دفعه  ماكدونیه  خلقندن اولان روم ایمپاراطوری واصیل دونمنده  شدّتلی بر دپرم صوڭره سنده ، أوزرنده  قبه نڭ بولوندیغی درت كمردن بری خراب اولمشدر. ایكنجیسنده  رومان دونمنده  دیگر كمرلردن بری خسار كورمشدر. أوچنجیسی بولغار قاتلی لقبلی واصیل زماننده  بویوك بر دپرم ایله  قبه سنڭ بویوك بر قسمی خسار كورمش و یڭیدن یاپیلمشدر. دردنجیسی، اندرونیك دونمنده  قبه ده  بعض خسار بلیرتیلری اورته یه  چیقمشدر. اشنڭ خزینه سندن بویوك رقملر خرجایارق كركلی تعمیرات و دستك چالیشمه لرینی تماملامشدر. صوڭره سنده  اورته یه  چیقان خسارلری دونمڭ ایمپاراطورلری تعمیر ایتدیرمشلردر. هجری ٨٥٧ ییلنده  فاتح سلطان محمد قسطنطینیه یی فتح ایتدكدن صوڭره  كلیسایی جامعه  دونوشدیرمشدر. بنایه  توغله دن بر مناره  علاوه  ایتدیره رك یاننه  بر مدرسه  انشا ایتدیرمش و بر چوق وقف باغلامشدر. سلطان بایزیدِ  ولی ده  باشقه  بر مناره  داها یاپدیرمش، وقفلرینی ده  آرتیرمشدر. سلطان ٢نجي سلیم ایكی مناره ، سلطان ٣نجي مراد ایسه  ایچنه  ایكی مرمر صارنیچ، قرق محفِل، ٤نجي مراد ایسه  طاش بر كرسی یاپدیرمشدر. سلطان محمود ایسه  بر كتبخانه  و بر خیر أوی اكله مشدر. جامعڭ ایچنه  ایسه  محرابڭ یاقیننه  مرمردن بر محفِل یاپدیرمشدر. سلطان محمود زماننده  مشهور خطاط تكنه جی زاده  ابراهیم افندی طرفندن یازیلمش بویوك لوحه لر آصیلمشدر. جامعڭ اورته سنده  آصیلی اولان آویزه  و طاوانده كی آیتلر سلطان ٣نجي محمد زماننده  یاپیلمشدر. أوڭجه دن بو آویزه نڭ یرنده  آلتوندن كره  شكلنده  قندیل آصیلیمش. آیاصوفیه  جوارنده  بش تربه  واردر. برنجی تربه ده  سلطان ٢نجي سلیم، اشی نور بانو، اوغلی، قیزی، سلطان ٣نجي مرادڭ قیزی و اوغلی، عثمانلی خاندانندن طوپلام قرق ایكی كیشینڭ مزارلری واردر. ایكنجیسنده ، سلطان ٣نجي مراد و یاقینلرندن اللی أوچ كیشی واردر. أوچنجی تربه ده ، سلطان ٣نجي محمد و یاقینلرندن یگرمی بش كیشی. دردنجیسنده ، ١نجي مصطفی، سلطان ابراهیم و یاقینلرندن اون أوچ كیشی؛ بشنجیسنده ، سلطان ٣نجي مراد و درت اوغلی و بر قیزی واردر. باشقه  بر آیاصوفیه  داها اولدیغی ایچون بوڭا بویوك آیاصوفیه  آدی ویریلمشدر و اطرافنده كی آلان ده  اونڭ آدیله  آڭیلمقده در.Sabah namaz kıldıktan ve çay içtikten sonra bazı evrak ve yazışmaları gerçekleştirirken, İran’dan gelen telgraf ve diğer şeyleri Sadrazam Eşref getirdi. Bunlarla ilgili olarak verilmesi gereken cevapları hallettikten sonra, Ayasofya Camiini ve Dolmabahçe Sarayını gezmek üzere hareket ettik.   Sadrazam Eşref ve mihmandar Tarhan Paşa ile hazırlanmış olan faytona binerek öncelikle Ayasofya’ya gittik. Ayasofya daha önceleri kiliseymiş. Hazreti İsa’nın doğumundan 325 yıl sonra Konstantin zamanında ahşap olarak yapılmış ve bir iki katı yanmış. Justinyanus’un saltanatı döneminde, mahir mimarlar tarafından taş, kireç ve tuğla ile tekrar yapılmıştır. Bundan sonrada şiddetli depremlerde zarar görmüştür. Fatih Sultan Mehmet’in hicrî 857 yılında İstanbul’u fethetmesi ile camiye dönüştürülmüştür. Bundan sonra Osmanlı Sultanları binalarla bu camiyi genişletmişler ve bugünkü görkem ve azametine kavuşturmuşlardır. Bu caminin tarihi ve günümüzdeki durumu hakkında bugünkü gazetede detaylı şekilde yer verilmiştir. Bu caminin temeldeki uzunluğu iki yüz altmış dokuz adım, genişliği iki yüz kırk üç adımdır. Kubbesinin yerden yüksekliği yüz seksen sekiz adımdır. Caminin hademesi camiye gireceklere ayakkabılarının üzerine giyecekleri ikinci bir ayakkabı vermekteydi. Camiye girenler ayakkabılarının üzerine bu ikinci ayakkabıyı giyerek içeri giriyorlardı. Bu sırada hatırıma “فَاخْلَعْ نَعْلَيْكَۚ اِنَّكَ بِالْوَادِ الْمُقَدَّسِ طُوًىۜ” ayeti geldi. Bu mabedi ilginç kılan noktalardan biri, kilise mihrabı ile cami mihrabının yeri arasında fazla fark olmamasıdır. Bu camiyi çok beğendik ve dışarı çıkınca birkaç fotoğraf çektirdik. Sonra tekrar faytona binerek İstanbul ve Beyoğlu arasında olan uzun köprüden geçtik.Ayasofya Camii, Topkapı Sarayının bitişiğinde, Adalet Sarayının doğusunda yer almaktadır. Bu bina ilk defa milattan sonra 325 yılında Bizans İmparatoru Konstantin tarafından ahşap olarak yapılmıştır. İmparator Hazreti İsa’ya iman eden ilk imparatordur. Hikmet, İlahi sıfatlardan biri olduğu için ve Sofya lâfzı da hikmet kelimesine delâlet ettiği için bu binaya Ayasofya adı verilmiştir. Aya Yunancada mukaddes anlamındadır. Bu ahşap yapı İkadyus zamanında yanmıştır. İkadyus’un oğlu Dusyus yanmış olan bu binayı yeniden güzel bir şekilde yapmış, adını değiştirmemiştir. Justinyanus’un döneminde iç ayaklanmalar sebebiyle bu bina tekrar yanmıştır. Ayaklanmaların bastırılmasından sonra İmparator bu binayı tekrar yaptırmaya karar verdi. Bugüne kadar gelen yapı bu dönemden kalmıştır. Bu yapının mimar ve mühendisleri o dönemin en meşhur mimar ve mühendislerindendir. Bunlardan biri Antimus diğeri İsidor’dur. Bunlar binayı eski mabetlere benzer şekilde yapmışlardır. Bu binanın kubbesini dört kemer üzerinde duran bir yarım daire şeklinde tasarlamışlardır. Bu dört kemer dışardan çeyrek daire şeklinde görülmektedir. Ve çarmıha benzemektedir. Bu binanın yapılmasından sonra büyük bir depremde kubbe yıkılmıştır. Bundan sonra mimar yeğeni İsidor ile birlikte kubbeyi tekrar yapmıştır. Kubbeyi elips şeklinde sekiz çakmak taşından yapılmış sütun üzerine yerleştirmiştir. Bu sütunların her birinin yüksekliği 45 adımdır. Bunların üzerine kemer yerleştirmiş ve 2. katı onun üzerine oturtmuştur. Bu ikinci kat ise aşağıdaki sütunların yapıldığı malzemeden yapılmış on iki küçük sütundan oluşmaktadır. Bunların üzerinde kubbe yükselmektedir. Bu on iki sütun müneccimlerin gökyüzünde farz ettiği 12 burcu temsil etmektedir. Özetle bu binanın yükünü taşıyan ilk katta kırk, ikinci katta ise altmış sütun vardır. Sütunların sekiz tanesi kırmızı sumak taşından olup, güneşe tapılan mabetlerden birinden buraya taşınmıştır. Dört sütun yeşim taşından, altı sütun Efes şehrinin ay mabedinin beyaz mermerlerinden getirmişlerdir. Geriye kalanları ise Atina ve Truva şehirlerinden ve diğer eski mekânlardan getirmişlerdir. Milattan sonra 568 yılında Ayasofya Camiinin inşası tamamlanmıştır. İçi ise o zamanın en meşhur ressam ve ustaları tarafından yapılmıştır. Çizilen şekillerin çoğu eski Yunan Tanrıçaları ve melek ve mukaddes kişilerin resimleridir. Kilise camiye dönüştürüldükten sonra Allah’ın evinin süs ve tezyinden arındırılmış olması gerektiği için tüm bu resim ve şekiller sökülmüştür. İmparator bu binayı Ayasofya olarak adlandırmıştır. Ama bu adlandırma ilk defaki adlandırma ile aynı anlamda değildi. Sofya, kutsal bir kadının adı idi. Ona saygı göstergesi olarak binaya bu adı verdiler. Günümüzde de Yunanlılar arasında bu isim çok yaygın olup kızlarına Sofya adını koyarlar.Ayasofya Camiinin uzunluğu doğudan batıya iki yüz altmış dokuz ve genişliği kuzeyden güneye iki yüz kırk üç ve yüksekliği yerden kubbesinin tepesine kadar yüz seksen sekiz adımdır. Bu bina on üç buçuk asır boyunca günümüze kadar birkaç defa harap olmuş ve tekrar yapılmıştır. İlk defa Makedonya halkından olan Rum İmparatoru Vasil döneminde şiddetli bir deprem sonrasında, üzerinde kubbenin bulunduğu dört kemerden biri harap olmuştur. İkincisinde Roman döneminde diğer kemerlerden biri hasar görmüştür. Üçüncüsü Bulgar katili lakaplı Vasil zamanında büyük bir deprem ile kubbesinin büyük bir kısmı hasar görmüş ve yeniden yapılmıştır. Dördüncüsü, Endrunik döneminde kubbede bazı hasar belirtileri ortaya çıkmıştır. Eşinin hazinesinden büyük rakamlar harcayarak gerekli tamirat ve destek çalışmalarını tamamlamıştır. Sonrasında ortaya çıkan hasarları dönemin imparatorları tamir ettirmişlerdir. Hicrî 857 yılında Fatih Sultan Mehmet Konstantiniyye’yi fethettikten sonra kiliseyi camiye dönüştürmüştür. Binaya tuğladan bir minare ilâve ettirerek yanına bir medrese inşa ettirmiş ve birçok vakıf bağlamıştır. Sultan Bayezid-i Velî de başka bir minare daha yaptırmış, vakıflarını da artırmıştır. Sultan 2. Selim iki minare, Sultan 3. Murat ise içine iki mermer sarnıç, kırk mahfil, 4. Murat ise taş bir kürsü yaptırmıştır. Sultan Mahmut ise bir kütüphane ve bir hayır evi eklemiştir. Caminin içine ise mihrabın yakınına mermerden bir mahfil yaptırmıştır. Sultan Mahmut zamanında meşhur hattat Teknecizade İbrahim Efendi tarafından yazılmış büyük levhalar asılmıştır. Caminin ortasında asılı olan avize ve tavandaki ayetler Sultan 3. Mehmet zamanında yapılmıştır. Önceden bu avizenin yerinde altından küre şeklinde kandil asılıymış. Ayasofya civarında beş türbe vardır. Birinci türbede Sultan 2. Selim, eşi Nurbanu, oğlu, kızı, Sultan 3. Murat’ın kızı ve oğlu, Osmanlı hanedanından toplam kırk iki kişinin mezarları vardır. İkincisinde, Sultan 3. Murat ve yakınlarından elli üç kişi vardır. Üçüncü türbede, Sultan 3. Mehmet ve yakınlarından yirmi beş kişi. Dördüncüsünde, 1. Mustafa, Sultan İbrahim ve yakınlarından on üç kişi; beşincisinde, Sultan 3. Murat ve dört oğlu ve bir kızı vardır. Başka bir Ayasofya daha olduğu için buna Büyük Ayasofya adı verilmiştir ve etrafındaki alan da onun adıyla anılmaktadır.Kaynak: Semaha Eser, İranlı Seyyahların Eserlerinde İstanbul, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul, 2005.*(Cemaziyelahir- Çarşamba) Mirza Ali Han Emînüddevle 

EL-HADÎSÜ’L-ʻİŞRÛNKāle Resûlullâh sallallâhu ʻaleyhi ve sellem: “ehabbu ʻibâdillâhi ilallâhi ahsenühüm hulukan.” Hakk teʻâlâ hazretlerinin sevgilü kulları hulku hasen olanlardır. Ve hadîs-i âharda “ekmelü’l-mü’minîne îmânen ahsenühüm hulukan” buyurulmuşdur. Bir mü’minin ki huyu pesendîde ve memdûh ola, îmânı derece-i kemâle bâliğ olmuşdur. Rûz-ı kıyâmetde nihâde-i keffe-i mîzân olan aʻmâlin evveli hulk-ı hasendir. Hulk ve rıfk mütelâzımândır. Hulkdan murâd hoş hûy ve rıfkdan garaz mülâyemet ve dil-cûydur. Hulk-ı hasen niʻam-ı İlâhiyyenin ecell ve aʻzamı ve hasâil-i pesendîdenin eʻazz ve ekremi olduğu ecilden ashâbı memdûh-ı hulk ve mahbûb-ı Hudâ’dır. Ve rıfkın celâlet kadri beyânında “innallâhe refîkun yuhibbü’r-rıfka” buyurulmuşdur.KıtʻaHüsn-i hulku eyleyüb vasf ü beyânHoş dimiş ol şâʻir-i pâkîze-gûMen nedîdem der-cihân güftgûHiç ehliyet be ez hulk-ı negûKELİMELER:Bâliğ: Ulaşan, erişen / Be ez: -den daha iyi / Celâlet: Yücelik / Der-cihân: Dünyada / Dil-cûy: Gönül çeken / Eʻazz: En aziz, en şerefli / Ecell: Pek büyük / Ecilden: Sebepten / Garaz: Maksat, gaye / Güftgû: Dedikodu / Hasâil: Hasletler, huylar / Hulk-ı hasen: Güzel ahlak / Hulk-ı negû: Güzel ahlak / Memdûh: Övülmüş / Men nedîdem: Görmedim / Mütelâzımân: Birbirini gerektiren iki şey / Nihâde-i keffe-i mîzân: Mizan kefesine konulmuş / Pâkîze-gû: Temiz sözlü / Pesendîde: Beğenilmiş / Rıfk: Nezaket, yumuşaklık / Rûz: Gün*Kaynak: Osmanzâde Tâib Ahmed (v.1136/1724)